Nghĩa tên người Hán Việt: cùng là Thanh, Phương mà khác chữ

Phần lớn tên người Việt là yếu tố Hán Việt, nhưng chữ Quốc ngữ chỉ ghi âm nên cùng một tên có thể ứng với nhiều chữ Hán khác nghĩa. Muốn biết tên mình hay tên người khác nghĩa là gì, việc đầu tiên là tìm đúng chữ gốc, không phải tra một danh sách nghĩa tên.

Một người tên Phương có thể mang chữ 芳 (thơm) hoặc 方 (vuông, phương hướng, ngay thẳng). Hai nghĩa không liên quan nhau. Các trang giải nghĩa tên thường chỉ chọn một, thường là nghĩa đẹp nhất, rồi áp cho mọi người cùng tên. Bài này đi từ gốc vấn đề, qua những tên đồng âm hay gặp, tới cách tìm chữ của một cái tên cụ thể và những điều nên tránh khi đặt tên cho con theo nghĩa Hán Việt.

Vì sao tên người Việt mất chữ gốc?

Trong nhiều thế kỷ, tên người Việt được ghi trên gia phả, sổ đinh, giấy tờ bằng chữ Hán. Khi người đặt tên chọn “Phương”, họ chọn một mặt chữ cụ thể, và mặt chữ đó mang nghĩa họ muốn gửi gắm. Khi giấy tờ chuyển sang chữ Quốc ngữ, chỉ âm còn lại. Qua một hai thế hệ, nhiều gia đình không còn ai biết tên ông bà, cha mẹ, thậm chí tên chính mình ứng với chữ nào.

Ngày nay phần lớn tên được đặt thẳng bằng chữ Quốc ngữ, người đặt nghĩ tới âm thanh và một nghĩa chung chung, không chọn mặt chữ. Khi đó câu hỏi “tên này chữ Hán là gì” không có một đáp án duy nhất; đáp án đúng là nghĩa mà cha mẹ đã nghĩ tới khi đặt. Điều này quan trọng: không phải tên nào cũng có chữ Hán “chính thức” để tra.

Bảng tên đồng âm khác chữ hay gặp

Bảng chỉ liệt kê những chữ thường dùng làm tên; mỗi âm còn có thêm chữ khác ít gặp hơn.

Một tên kép như “Thanh Phương” có thể tổ hợp ra sáu cách ghi khác nhau chỉ từ hai cột đầu. Nghĩa của cả tên vì thế phụ thuộc hoàn toàn vào ý người đặt.

Họ và tên đệm: những chỗ ít ai để ý

Họ Hoàng và họ Huỳnh

Hoàng và Huỳnh cùng một chữ 黃 (vàng). Ở phía Nam, cách đọc Huỳnh phổ biến, thường được giải thích là do kiêng tên húy thời chúa Nguyễn. Tương tự, Võ và Vũ là cùng chữ 武. Khi làm gia phả hay tìm họ hàng, đừng coi hai cách đọc này là hai họ khác nhau.

Tên đệm Văn và Thị

“Văn” 文 là văn vẻ, chữ nghĩa, lâu nay thành tên đệm phổ biến của nam giới. “Thị” 氏 nghĩa gốc chỉ họ, dòng họ; trong tiếng Việt dùng làm tên đệm cho nữ giới. Một số người ngại “Thị” vì cho là quê mùa; thật ra về chữ nghĩa nó không mang ý xấu nào, chỉ là chuyện thói quen thời đại.

Họ phổ biến và chữ của họ

Nguyễn là 阮, Trần là 陳, Lê là 黎, Phạm là 范, Phan là 潘, Đặng là 鄧, Bùi là 裴, Đỗ là 杜, Ngô là 吳, Dương là 楊, Lý là 李. Họ có một chữ cố định, nên khác với tên, có thể tra chắc chắn.

Cách tìm đúng chữ của một cái tên

Nếu bạn muốn biết tên mình, tên cha mẹ hay ông bà mang chữ nào, hãy đi theo thứ tự từ nguồn chắc nhất tới nguồn yếu nhất:

1. Hỏi chính người đặt tên. Cha mẹ, ông bà có thể nhớ họ nghĩ tới nghĩa gì. Nghĩa đó là căn cứ để chọn chữ, kể cả khi họ không biết mặt chữ.
2. Tìm giấy tờ cũ bằng chữ Hán. Gia phả, văn tự, bia mộ, câu đối mừng cưới, sổ ghi chép của người lớn tuổi trong họ thường ghi tên bằng chữ Hán. Một dòng ghi tên là đủ để chốt chữ.
3. Đối chiếu với tên anh chị em và người cùng thế hệ. Nhiều gia đình đặt tên theo bộ: các con đều mang chữ có cùng một bộ thủ hoặc cùng một chủ đề như ngọc, hoa, đức tính. Biết chữ của một người có thể suy ra chữ của người khác.
4. Nhờ người đọc được chữ Hán xem ảnh chụp. Chụp thẳng, rõ nét, đủ sáng. Nhờ đọc từng chữ và ghi lại cả phiên âm lẫn mặt chữ.
5. Nếu không có nguồn nào, chấp nhận rằng tên chỉ có âm. Khi đó bạn có quyền chọn một chữ mang nghĩa mình thấy hợp, miễn đừng trình bày như sự thật lịch sử của gia đình.

Đặt tên cho con theo nghĩa Hán Việt: những chỗ cần cẩn thận

Nhiều phụ huynh muốn tên con có nghĩa đẹp theo Hán Việt. Điều đáng làm trước tiên là chọn chữ cụ thể và ghi lại, để sau này con biết tên mình mang nghĩa gì. Một cuốn sổ nhỏ, hay một dòng ghi chú trong album ảnh, giúp con khỏi phải đi hỏi như thế hệ trước.

Chỗ thứ hai cần để ý là nghĩa khi ghép. Mỗi chữ đẹp chưa chắc ghép lại thành ý đẹp, và có những tên kép đọc lên trùng với một từ Hán Việt có nghĩa khác. Hãy đọc to cả họ, tên đệm và tên, nghe xem có trùng với từ nào quen không, kể cả khi đọc nhanh hay đọc lái.

Chỗ thứ ba là thói quen trong nhiều gia đình: tránh đặt con trùng tên ông bà, người lớn trong họ. Đây là phép lịch sự trong gia đình, bạn có thể hỏi người lớn tuổi trong họ trước khi chốt.

Bài này chỉ bàn về chữ nghĩa. Việc chọn tên theo những quan niệm khác ngoài nghĩa chữ nằm ngoài phạm vi và không thay đổi gì nghĩa của chữ Hán bạn chọn.

Lỗi hay gặp khi giải nghĩa tên

Những lỗi dưới đây xuất hiện thường xuyên ở các bài giải nghĩa tên và cả khi người lớn giải thích tên cho con:

• Một tên, một nghĩa cho mọi người. Gán nghĩa “thơm” cho mọi người tên Phương là bỏ qua những người mang chữ 方.
• Ghép nghĩa từng chữ thành câu hoa mỹ. “Minh Anh” thành “ánh sáng tinh hoa của trời đất” là thêm thắt. Giải nghĩa nên giữ đúng hai chữ: sáng và tinh anh.
• Tra chữ Hán qua phần mềm chuyển âm tự động. Phần mềm thường trả về chữ phổ biến nhất theo tiếng Trung hiện đại, không phải chữ người Việt hay dùng làm tên.
• Dùng chữ giản thể cho tên trong gia phả. Gia phả và văn bản Hán Nôm của người Việt dùng chữ phồn thể. Ghi tên con cháu bằng giản thể làm văn bản lẫn lộn.
• Coi tên thuần Việt là không có nghĩa. Những tên như Mai, Đào, Sen, Hồng, Ngọc có thể là thuần Việt hoặc Hán Việt; tên thuần Việt vẫn có nghĩa, chỉ là không cần tìm chữ Hán.

Việc làm ngay: viết tên đầy đủ của từng người trong gia đình ra một tờ giấy, cột bên cạnh để trống cho chữ Hán, rồi lần lượt điền những chữ đã chắc chắn qua giấy tờ hoặc lời người đặt. Chỗ nào chưa chắc, để trống và ghi rõ “chưa xác định”.

Câu hỏi thường gặp