Từ Hán Việt trên hoành phi: đọc hiểu những cụm chữ quen gặp

Hoành phi và câu đối dùng từ Hán Việt theo trật tự văn ngôn, đọc từ phải sang trái, nên chữ quen mà ghép lại vẫn khó hiểu. Nắm nghĩa vài chục yếu tố hay lặp lại và thói quen đọc đúng chiều là hiểu được phần lớn những cụm chữ treo trong nhà, trong đình làng.

Bài này đứng ở góc từ vựng: những cụm chữ nào hay gặp, mỗi chữ nghĩa là gì, ghép lại hiểu ra sao. Phần cấu trúc, niên đại, cách bảo quản bức hoành phi hay đôi câu đối như một hiện vật là chuyện khác, không bàn ở đây. Mục tiêu đơn giản: lần sau đứng trước một bức hoành phi, bạn đọc được và giải thích được cho người đi cùng.

Vì sao chữ quen mà ghép lại vẫn khó hiểu?

Trật tự văn ngôn. Yếu tố bổ nghĩa đứng trước yếu tố chính, và động từ thường đứng đầu cụm. “Mãn đường” là đầy nhà, “đường” là gian nhà, chữ 堂, không phải đường đi.

Chữ một mình, không có từ ghép đi kèm. Trên hoành phi, mỗi chữ là một ý. Bạn không có từ ghép quen để đối chiếu nghĩa như khi đọc văn hiện đại.

Chiều đọc ngược với thói quen. Hoành phi truyền thống viết từ phải sang trái. Đọc từ trái sang phải sẽ ra một cụm vô nghĩa, hoặc tệ hơn, ra một cụm có nghĩa khác.

Kiểu chữ trang trí. Chữ trên hoành phi thường viết theo lối thư pháp, có khi là chữ triện, chữ thảo. Nhận mặt chữ đã là một bước khó trước khi tới chuyện nghĩa.

Bảng những cụm chữ quen gặp

Bảng gom những cụm phổ biến trên hoành phi trong nhà ở, nhà thờ họ, đình làng. Phiên âm theo thứ tự đọc đúng.

Cụm “Kim ngọc mãn đường” vốn có trong sách Lão Tử, nguyên câu nói vàng ngọc đầy nhà nhưng không giữ được. Trên hoành phi, người ta chỉ lấy bốn chữ đầu với nghĩa chúc giàu có. Đây là trường hợp phổ biến: câu treo trong nhà dùng một vế quen, bỏ phần còn lại.

Đọc đúng chiều: hoành phi và câu đối

Hoành phi đọc từ phải sang trái

Đứng đối diện bức hoành phi, bạn bắt đầu từ chữ ngoài cùng bên phải. Với “Phúc Lộc Thọ”, đọc sai chiều thành “Thọ Lộc Phúc” vẫn còn hiểu được; nhưng với cụm bốn chữ như “Ẩm thuỷ tư nguyên”, đọc ngược thành “Nguyên tư thuỷ ẩm” là vô nghĩa. Nếu đọc xong thấy cụm không thành ý, thử đọc chiều ngược lại trước khi kết luận chữ khó.

Câu đối: vế bên phải đọc trước

Một đôi câu đối gồm hai vế treo hai bên. Theo lối viết từ phải sang trái, vế bên phải (khi bạn đứng nhìn) là vế trên, đọc trước. Mỗi vế đọc từ trên xuống dưới. Hai vế có số chữ bằng nhau và đối nhau từng vị trí: danh từ đối danh từ, số từ đối số từ, ý đối ý.

Tách vế để kiểm

Một câu đối quen gặp ở nhà thờ họ: “Tổ tông công đức thiên niên thịnh / Tử hiếu tôn hiền vạn đại vinh” (祖宗功德千年盛 / 子孝孫賢萬代榮). Đặt hai vế cạnh nhau: tổ tông đối tử tôn, công đức đối hiếu hiền, thiên niên (nghìn năm) đối vạn đại (muôn đời), thịnh đối vinh. Nghĩa: công đức tổ tiên thịnh nghìn năm, con hiếu cháu hiền vinh muôn đời. Khi xếp được từng cặp đối, bạn biết mình đã đọc đúng thứ tự.

Những yếu tố hay lặp lại trên hoành phi, câu đối

Thuộc nghĩa nhóm yếu tố dưới đây là đọc được phần lớn các cụm chúc tụng:

• Đường 堂: gian nhà chính; môn 門: cửa, nhà, dòng họ; gia 家: nhà.
• Lưu 流: chảy, truyền lại; truyền 傳: trao lại; phương 芳: thơm, tiếng thơm.
• Xương 昌, thịnh 盛, hưng 興, vinh 榮: các chữ đều chỉ sự thịnh vượng, tươi tốt.
• Tiền 前: trước, đời trước; hậu 後: sau, đời sau. Hai chữ này thường đi cặp, chỉ tổ tiên và con cháu.
• Thiên niên 千年, vạn đại 萬代, vạn cổ 萬古: nghìn năm, muôn đời, muôn thuở.
• Đức 德: đức hạnh; hiếu 孝: lòng hiếu với cha mẹ; hiền 賢: hiền tài, tốt.

Phần lớn hoành phi, câu đối trong nhà ở là lời chúc và lời răn. Nhận ra điều đó giúp bạn đoán đúng hướng khi gặp một chữ chưa biết: chữ ấy gần như chắc mang nghĩa tốt.

Lỗi hay gặp khi đọc và dịch

Lỗi đầu tiên là dịch từng chữ rồi xếp theo trật tự tiếng Việt. “Bản cố chi vinh” không phải “gốc cũ cành vinh”, vì “cố” ở đây là 固 (vững), không phải 故 (cũ). Lại một lần nữa, đồng âm Hán Việt là cái bẫy: cùng âm “cố”, hai chữ khác hẳn.

Lỗi thứ hai là đoán chữ theo cụm quen trên mạng. Có hoành phi chỉ khác cụm phổ biến một chữ; người đọc vội vàng sẽ “đọc” ra cụm quen trong khi chữ thật khác. Nhìn từng chữ, đếm số chữ, rồi mới đối chiếu.

Lỗi thứ ba là bỏ qua chữ dị thể và chữ viết theo lối thảo. Một chữ trên hoành phi có thể được viết khác mặt chữ in trong từ điển. Khi chữ không khớp với bất cứ chữ nào bạn biết, hãy chụp ảnh và nhờ người đọc được chữ Hán, đừng cố gán một chữ gần giống.

Lỗi thứ tư là thêm ý cho trang trọng. Dịch “Đức lưu quang” thành một câu dài về công đức tổ tiên toả sáng muôn đời là thêm chữ. Bản dịch tốt giữ đúng ba ý: đức, truyền lại, ánh sáng; phần giảng giải đặt riêng.

Lỗi thứ năm là đọc chữ theo âm gần đúng rồi giải nghĩa theo âm đó. Chữ 裕 trong “Quang tiền dụ hậu” đọc là “dụ”, nghĩa là dư dật, sung túc; có người đọc thành “dũ” hay “hữu” rồi giải nghĩa theo chữ khác. Khi một chữ có vài cách đọc nghe gần nhau, hãy tra âm chuẩn trong từ điển Hán Việt trước khi giải nghĩa, vì chỉ sai một dấu là đã sang một chữ khác.

Khi gặp một bức hoành phi lạ

Trình tự dưới đây giúp bạn đi từ chụp ảnh tới bản dịch mà không bỏ sót chữ:

1. Chụp thẳng, đủ sáng, không bóng, chụp thêm ảnh gần từng chữ nếu chữ nhỏ.
2. Đếm số chữ và xác định chiều đọc từ phải sang trái. Ghi riêng các dòng chữ nhỏ hai bên nếu có, vì đó thường là phần lạc khoản ghi người viết, thời điểm.
3. Nhận mặt từng chữ: chữ nào chắc, chữ nào chưa chắc. Chữ chưa chắc thì đánh dấu, không đoán.
4. Phiên âm cả cụm, rồi dịch nghĩa từng chữ theo bảng yếu tố quen gặp.
5. Ghép nghĩa theo trật tự văn ngôn, viết một câu dịch ngắn và một dòng giải thích riêng nếu cần.
6. Nhờ người đọc được chữ Hán kiểm lại những chữ đã đánh dấu trước khi in hay chia sẻ bản dịch.

Câu hỏi thường gặp