Để đọc trọn Truyện Kiều lần đầu mà không bỏ dở, bạn nên chọn một bản phiên âm có chú thích kỹ, chia 3.254 câu thành khoảng mười chặng theo các bước ngoặt của truyện, và chỉ tra điển cố khi không hiểu thì mất mạch.
Nhiều người thuộc vài chục câu Kiều từ hồi đi học nhưng chưa từng đọc hết. Lý do thường gặp không phải vì truyện khó mà vì cách đọc: đọc như đọc tiểu thuyết hiện đại thì vấp điển cố ở mỗi trang, còn dừng tra từng chữ thì sau năm mươi câu đã mệt. Bài này gợi ý một lối đi giữa hai cực đó, dành cho người lớn đọc vì yêu thích.
Truyện Kiều là gì, vì sao có nhiều tên gọi?
Truyện Kiều là truyện thơ Nôm của Nguyễn Du, viết bằng thể lục bát, gồm 3.254 câu. Tên tác giả đặt là Đoạn trường tân thanh, nghĩa là tiếng kêu mới về nỗi đau đứt ruột. Tên Kim Vân Kiều lấy từ tên ba nhân vật Kim Trọng, Thuý Vân, Thuý Kiều. Tên Truyện Kiều là cách gọi quen của người đọc.
Cốt truyện dựa trên một tiểu thuyết chương hồi của Trung Hoa là Kim Vân Kiều truyện, ký tên Thanh Tâm Tài Nhân. Nguyễn Du giữ phần lớn sự kiện nhưng thay đổi cách kể: dồn nặng vào nội tâm, rút gọn nhiều chi tiết, và viết bằng tiếng Việt với nhạc điệu lục bát. Vì vậy khi so sánh hai tác phẩm, cái đáng nhìn là cách kể chứ không phải cốt truyện.
Nên chọn loại bản nào để đọc?
Trên thị trường có nhiều kiểu bản Truyện Kiều. Mỗi kiểu hợp một mục đích.
| Kiểu bản | Có gì | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Bản quốc ngữ không chú thích | Chỉ có lời thơ | Người đã đọc qua, muốn đọc lại cho thích |
| Bản có chú thích cuối trang | Giải nghĩa từ cổ, điển cố ngay dưới câu thơ | Người đọc lần đầu, nên chọn loại này |
| Bản khảo đính, hiệu đính | Ghi chỗ các bản khác nhau, lý do chọn chữ | Sinh viên, người muốn tìm hiểu văn bản học |
| Bản Nôm đối chiếu phiên âm | Chữ Nôm bên cạnh quốc ngữ | Người học chữ Nôm, nhà nghiên cứu |
Tiêu chí chọn đơn giản: chú thích nằm cùng trang với câu thơ, có ghi rõ người hiệu đính, có lời nói đầu giải thích dựa trên bản nào. Bản không ghi gì về nguồn văn bản thì nên để dành đọc sau.
Chia 3.254 câu thành chặng thế nào?
Không có cách chia duy nhất. Gợi ý dưới đây theo các bước ngoặt của truyện; mỗi chặng đọc trong một buổi tối.
- Mở đầu và gia cảnh, chị em Thuý Kiều đi chơi xuân, gặp mộ Đạm Tiên.
- Gặp gỡ và đính ước với Kim Trọng.
- Gia biến, Kiều bán mình chuộc cha.
- Rơi vào tay Mã Giám Sinh và Tú Bà, những ngày ở lầu xanh lần đầu.
- Gặp Thúc Sinh, rồi bị Hoạn Thư hành hạ.
- Trốn chạy, lại sa vào lầu xanh lần hai.
- Gặp Từ Hải, những ngày được báo ân báo oán.
- Từ Hải chết, Kiều trầm mình ở sông Tiền Đường.
- Được cứu, rồi đoàn tụ với gia đình và Kim Trọng.
Chặng đầu chậm nhất vì nhiều tả cảnh, tả người và điển cố. Qua được chặng này, nhịp truyện nhanh hơn hẳn. Đừng đánh giá cả tác phẩm qua cảm giác nặng nề của hai trăm câu đầu.
Đọc điển cố thế nào để không mất mạch?
Phân hai loại điển cố
Loại thứ nhất là điển cố trang trí, bỏ qua vẫn hiểu câu: chẳng hạn những tên đất, tên người xưa dùng để so sánh. Loại thứ hai là điển cố mang nghĩa, không hiểu thì câu thơ thành vô nghĩa. Lần đọc đầu, chỉ cần tra loại thứ hai.
Đọc hết câu lục bát trước khi nhìn chú thích
Đọc trọn cặp sáu tám, tự đoán nghĩa, rồi mới nhìn xuống chú thích. Cách này giữ được nhạc của câu thơ trong đầu. Nếu nhìn chú thích ngay giữa câu, bạn sẽ đọc lục bát như đọc văn xuôi.
Ghi những điển cố lặp lại
Một số hình ảnh xuất hiện nhiều lần trong truyện, như những cách nói về duyên phận, về người con gái. Ghi lại lần đầu gặp, lần sau bạn không phải tra nữa. Sau vài chặng, cuốn sổ nhỏ ấy thành bảng tra riêng của bạn.
Vì sao các bản Truyện Kiều khác nhau từng chữ?
Truyện Kiều ban đầu được lưu hành bằng chữ Nôm, qua các bản chép tay và bản khắc in khác nhau. Một chữ Nôm có thể đọc theo nhiều âm, và người chép tay có thể chép sai hoặc sửa theo ý mình. Khi chuyển sang chữ quốc ngữ, người phiên âm phải chọn cách đọc cho từng chữ, và mỗi người có lý do chọn riêng.
Vì thế bạn sẽ gặp những câu Kiều được trích hơi khác nhau ở các sách. Đây không phải lỗi của một bên nào nhất định; đó là chuyện bình thường của văn bản cổ truyền chép. Ngành văn bản học có nhiệm vụ so sánh các bản để đề xuất chữ hợp lý nhất, và các nhà nghiên cứu vẫn còn tranh luận ở nhiều chỗ.
Với người đọc thông thường, quy tắc đơn giản: chọn một bản có uy tín và đọc trọn theo bản đó. Khi trích dẫn trong bài viết, ghi rõ bản bạn dùng. Đừng tự sửa câu thơ theo trí nhớ.
Bốn câu mở đầu dạy bạn đọc thế nào?
Bốn câu đầu: Trăm năm trong cõi người ta, / Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau. / Trải qua một cuộc bể dâu, / Những điều trông thấy mà đau đớn lòng. Chỉ bốn câu đã cho bạn chủ đề của cả truyện: tài và mệnh, sự biến đổi của đời, và giọng của người kể đứng ngoài nhìn vào mà xót xa.
Hãy để ý cụm bể dâu, rút từ thành ngữ Hán thương hải tang điền, biển xanh hoá ruộng dâu, chỉ sự đổi thay lớn của cuộc đời. Đây đúng là loại điển cố mang nghĩa: không hiểu thì câu thơ chỉ còn là hình ảnh lạ. Bốn câu này là bài tập đầu tiên rất tốt để luyện cách đọc nói ở trên.
Vì sao nên đọc to ít nhất một chặng?
Lục bát của Truyện Kiều được viết để đọc lên, để ngâm, để kể. Luật của thể thơ nằm ở tai chứ không nằm ở mắt: chữ thứ hai, thứ tư, thứ sáu của câu sáu thường lần lượt là bằng, trắc, bằng; câu tám thêm chữ thứ tám cũng là thanh bằng; chữ cuối câu sáu vần với chữ thứ sáu câu tám, chữ cuối câu tám lại vần với chữ cuối câu sáu kế tiếp. Thử với bốn câu mở đầu: ta vần với là, nhau vần với dâu, dâu vần với đau.
Khi đọc to, bạn sẽ thấy câu thơ tự chảy, và những chỗ Nguyễn Du cố ý làm khác đi, như ngắt nhịp lạ hay chồng nhiều thanh trắc, sẽ nổi lên. Đọc thầm bằng mắt, những chỗ ấy dễ trôi qua. Người lớn tuổi trong nhà nhiều khi vẫn thuộc cách lẩy Kiều, ngâm Kiều; nghe họ đọc một đoạn là cách học nhạc lục bát nhanh nhất.
Một gợi ý thực tế: chọn chặng bạn thích nhất, đọc to một lượt trọn vẹn sau khi đã hiểu nghĩa. Lần đọc ấy thường đọng lại lâu hơn mọi trang ghi chép.
Lỗi hay gặp và việc không cần làm
- Đọc tóm tắt trước rồi mới đọc thơ: bạn biết hết chuyện, mất hứng thú với những chỗ hồi hộp.
- Cố thuộc lòng trong lần đọc đầu: hãy để những câu hay tự ở lại trong trí nhớ.
- Đọc các bài bình trước khi tự đọc: bạn sẽ chỉ thấy những gì người khác đã thấy.
- Không cần đọc song song Kim Vân Kiều truyện lần đầu; để dành việc so sánh cho lần đọc thứ hai.
- Không cần tra từng chữ Hán Việt quen; nếu câu thơ đã rõ nghĩa, đi tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Kiều có bao nhiêu câu?
Truyện Kiều có 3.254 câu thơ lục bát theo các bản phổ biến hiện nay, tức 1.627 cặp câu sáu tám.
Đọc hết Truyện Kiều mất bao lâu?
Nếu chia thành khoảng chín, mười chặng và mỗi buổi tối đọc một chặng, phần lớn người đọc hoàn thành trong hai tuần mà vẫn hiểu được mạch truyện và điển cố chính.
Nguyễn Du có sáng tác cốt truyện Kiều không?
Không. Cốt truyện dựa trên Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân. Phần sáng tạo của Nguyễn Du nằm ở cách kể, ngôn ngữ, nội tâm nhân vật và nhạc điệu lục bát.
Vì sao cùng một câu Kiều mà mỗi sách in khác nhau?
Vì tác phẩm lưu truyền qua nhiều bản Nôm chép tay và khắc in, một chữ Nôm có thể đọc nhiều cách, nên người phiên âm chọn khác nhau ở một số chỗ.
Có cần biết chữ Nôm mới đọc được Truyện Kiều không?
Không cần. Bản quốc ngữ có chú thích đủ cho người đọc thưởng thức. Biết chữ Nôm hữu ích khi bạn muốn tìm hiểu vì sao các bản khác nhau.
