Truyện thơ Nôm bình dân thường khuyết danh, lời mộc, cốt truyện nhiều biến cố, sống nhờ được kể và hát cho đông người nghe; truyện thơ Nôm bác học do người có học viết, lời trau chuốt, nhiều điển cố, nặng phần nội tâm. Biết truyện thuộc dòng nào giúp bạn tìm đúng chỗ hay.
Hai dòng không tách bạch tuyệt đối. Có tác phẩm của người có học nhưng lan rộng trong dân gian, có truyện dân gian được người có học chuốt lại. Nhưng chia hai dòng vẫn là công cụ tốt để người mới khỏi đọc Thạch Sanh với kỳ vọng dành cho Truyện Kiều, hay ngược lại. Bài này đưa ra bảng so sánh, vài ví dụ và cách đọc từng loại.
Hai dòng khác nhau ở những điểm nào?
Bảng dưới là những khác biệt thường được nêu trong giáo trình văn học trung đại.
| Điểm so sánh | Truyện thơ Nôm bình dân | Truyện thơ Nôm bác học |
|---|---|---|
| Tác giả | Phần lớn khuyết danh, có thể qua nhiều người sửa | Có tên tác giả, thường là nhà nho, quan lại |
| Ngôn ngữ | Mộc, gần lời nói, nhiều ca dao, thành ngữ | Trau chuốt, nhiều từ Hán Việt và điển cố |
| Cốt truyện | Nhiều biến cố, có yếu tố kỳ ảo, thiện ác rõ ràng | Ít kỳ ảo hơn, chú trọng diễn biến tâm lý |
| Nhân vật | Thường là người lao động, người nghèo, người hiền chịu oan | Thường là tài tử giai nhân, người có học |
| Lưu truyền | Kể, hát, chép tay rộng rãi, nhiều dị bản | Bản khắc in, chép tay trong giới đọc sách |
| Cái hay nằm ở | Cốt truyện, đạo lý, nhịp kể | Câu chữ, nội tâm, nghệ thuật miêu tả |
Cột cuối là gợi ý quan trọng nhất cho người đọc. Đừng chê một truyện bình dân vì câu chữ đơn giản, và đừng chán một truyện bác học vì cốt truyện chậm. Mỗi dòng đặt sức nặng ở chỗ khác.
Đọc một truyện thơ bình dân: tìm gì?
Theo nhịp kể và sự lặp
Truyện bình dân được sinh ra để nghe. Nhiều đoạn lặp lại công thức, lời than, lời dặn dò, giúp người nghe theo kịp khi truyện được kể qua nhiều buổi. Khi đọc bằng mắt, bạn có thể thấy dài; hãy hình dung nó được kể to giữa một nhóm người.
Theo ranh giới thiện ác
Trong Thạch Sanh bản truyện thơ, người hiền chịu thiệt và kẻ gian được trả giá rõ ràng. Đây không phải sự ngây thơ mà là ước mơ công bằng của người kể và người nghe. Đọc truyện bình dân là đọc khát vọng của cộng đồng.
Theo dấu vết dị bản
Những truyện như Phạm Công Cúc Hoa hay Tống Trân Cúc Hoa có nhiều bản khác nhau tuỳ vùng. Nếu bạn có hai bản, so vài đoạn sẽ thấy người kể ở mỗi nơi thêm bớt chi tiết cho hợp với người nghe của họ.
Lục Vân Tiên đứng ở đâu giữa hai dòng?
Truyện Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu là ví dụ hay về tác phẩm đứng giữa. Tác giả là một nhà nho, nhưng truyện viết bằng lời rất mộc, đậm chất Nam Bộ, cốt truyện nhiều biến cố, thiện ác rõ ràng, lại được kể, nói thơ rộng rãi trong dân gian. Câu mở đầu quen thuộc: Trước đèn xem truyện Tây Minh, / Gẫm cười hai chữ nhân tình éo le.
Đọc Lục Vân Tiên, bạn nên bỏ kỳ vọng về câu chữ tinh tế kiểu Truyện Kiều. Cái mạnh của truyện nằm ở đạo lý rõ ràng, ở nhân vật hành động dứt khoát, ở cách kể hợp với người nghe bình dân. Nhiều câu trong truyện đã đi vào lời nói hằng ngày của người miền Nam như châm ngôn sống.
Đây cũng là lời nhắc rằng phân loại là công cụ, không phải chiếc hộp. Một tác phẩm có thể mang dấu ấn của cả hai dòng, và nhận ra sự pha trộn ấy chính là một nhận xét có giá trị.
Đọc một truyện thơ bác học: tìm gì?
Nội tâm nhân vật. Truyện bác học dành nhiều câu cho suy nghĩ, cảm xúc, những lần độc thoại. Đó là chỗ tác giả trổ tài, nên đừng đọc lướt để tìm sự kiện.
Điển cố và từ Hán Việt. Hoa tiên của Nguyễn Huy Tự hay Sơ kính tân trang của Phạm Thái dày đặc điển cố. Cần một bản chú thích tốt; không có chú thích thì nhiều câu chỉ còn là âm thanh đẹp.
Nghệ thuật tả cảnh tả người. Người viết bác học chú ý từng hình ảnh, từng cặp đối trong câu lục bát. Đọc chậm và đọc lại là cách thưởng thức đúng.
Mối quan hệ với nguồn gốc. Nhiều truyện bác học dựa trên truyện Trung Hoa. So sánh giúp thấy tác giả Việt đã thay đổi những gì, nhưng nên làm ở lần đọc thứ hai.
Những truyện thơ Nôm thường được nhắc tới
Danh sách dưới đây chỉ gồm những tên quen thuộc trong giáo trình, xếp theo hai dòng. Thông tin tác giả ghi theo cách phổ biến.
- Bình dân, khuyết danh: Thạch Sanh, Phạm Công Cúc Hoa, Tống Trân Cúc Hoa, Phạm Tải Ngọc Hoa, Thoại Khanh Châu Tuấn.
- Bác học: Truyện Kiều của Nguyễn Du, Hoa tiên của Nguyễn Huy Tự, Sơ kính tân trang của Phạm Thái.
- Đứng giữa hai dòng: Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu.
Một số truyện có vấn đề về tác giả hoặc về người nhuận sắc. Khi viết bài nghiên cứu, hãy kiểm lại trong các bộ văn học sử và các bản khảo đính, đừng chỉ dựa vào danh sách ngắn như trên.
Vì sao truyện thơ Nôm dùng lục bát?
Lục bát là thể thơ quen tai nhất của người Việt, gần với ca dao. Câu sáu và câu tám nối nhau liên tục, vần móc vào nhau, giúp kể một câu chuyện dài hàng nghìn câu mà người nghe vẫn theo được. Với người kể, lục bát dễ nhớ; với người nghe, lục bát dễ thuộc.
Chính sự quen thuộc này làm truyện thơ Nôm sống được ngoài sách vở. Trong nhiều gia đình, người lớn tuổi còn thuộc từng đoạn Lục Vân Tiên hay Thạch Sanh mà chưa từng cầm bản in. Đó là một dạng lưu truyền mà văn chương hiện đại hiếm có.
Cũng vì lục bát dễ thuộc nên dị bản sinh ra rất tự nhiên. Người kể quên một câu thì đặt câu khác cùng vần thay vào, người nghe không nhận ra, và câu mới cứ thế đi tiếp. Khi bạn gặp hai bản khác nhau ở cùng một đoạn, hãy coi đó là dấu vết của đời sống truyền miệng, không phải lỗi cần sửa cho bằng được. Với người nghiên cứu, chính những chỗ khác nhau ấy cho biết truyện đã đi qua những vùng nào, được ai kể.
Gợi ý thứ tự đọc cho người mới
Nếu bạn muốn làm quen với truyện thơ Nôm, thứ tự sau đi từ dễ tới khó.
- Bắt đầu bằng một truyện bình dân ngắn như Thạch Sanh để quen nhịp kể lục bát.
- Tiếp theo đọc Lục Vân Tiên để thấy chỗ gặp nhau của hai dòng.
- Sau đó mới đọc Truyện Kiều với một bản chú thích tốt.
- Khi đã quen điển cố, thử Hoa tiên hoặc Sơ kính tân trang.
- Ghi lại một vài đoạn bạn thích ở mỗi truyện để so sánh cách dùng chữ của hai dòng.
Lỗi hay gặp là bắt đầu ngay bằng truyện bác học khó nhất rồi kết luận văn học Nôm khô. Việc không cần làm: không cần đọc trọn mọi truyện bình dân; đọc một hai truyện tiêu biểu đã đủ để hiểu dòng này.
Câu hỏi thường gặp
Truyện thơ Nôm là gì?
Truyện thơ Nôm là tác phẩm tự sự viết bằng chữ Nôm, phần lớn theo thể lục bát, kể một câu chuyện có nhân vật và cốt truyện, được lưu hành qua bản chép tay, bản in và lời kể.
Vì sao nhiều truyện Nôm bình dân không có tên tác giả?
Vì chúng được truyền qua nhiều người kể, chép, sửa trong một thời gian dài. Văn bản cuối cùng là kết quả của cả cộng đồng, không còn dấu vết của một người viết duy nhất.
Lục Vân Tiên là truyện bình dân hay bác học?
Lục Vân Tiên do nhà nho Nguyễn Đình Chiểu viết, nhưng mang nhiều đặc điểm của dòng bình dân về ngôn ngữ, cốt truyện và cách lưu truyền, nên thường được xem là đứng giữa hai dòng.
Truyện Hoa tiên của ai?
Truyện Hoa tiên thường được ghi là của Nguyễn Huy Tự, có ý kiến về sự nhuận sắc của người khác. Khi trích dẫn, nên kiểm lại trong các bộ văn học sử.
Có nên đọc truyện thơ Nôm cho trẻ nghe không?
Có thể chọn những đoạn kể về lòng tốt, sự dũng cảm trong truyện như Thạch Sanh để đọc cho trẻ nghe, kèm giải thích từ cổ, giúp trẻ quen với nhịp lục bát.
