Bốn loại văn xuôi chữ Hán hay gặp của người Việt đọc khác nhau: truyền kỳ là truyện có yếu tố kỳ lạ, mượn hư cấu để nói đời; tuỳ bút ghi điều mắt thấy tai nghe theo cảm hứng; ký sự ghi lại một chuyến đi, một sự việc có thật; tiểu thuyết chương hồi kể dài theo từng hồi.
Khi chỉ đọc bản dịch tiếng Việt, người đọc dễ quên rằng mỗi loại có quy ước riêng. Một chuyện ma trong truyền kỳ không phải lời khẳng định có ma; một chi tiết trong ký sự lại được người viết trình bày như sự thật. Phần dưới lấy những tác phẩm quen thuộc làm mẫu cho từng loại.
Bốn loại và tác phẩm tiêu biểu
Bảng dưới ghi các tác phẩm thường được giới thiệu trong giáo trình, thông tin tác giả theo cách phổ biến.
| Loại | Tác phẩm tiêu biểu | Quan hệ với sự thật | Đọc để tìm gì |
|---|---|---|---|
| Truyền kỳ | Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ | Hư cấu, có yếu tố kỳ ảo | Thông điệp đạo lý, cái nhìn về xã hội |
| Tuỳ bút | Vũ trung tuỳ bút của Phạm Đình Hổ | Ghi chép thật, kèm nhận xét riêng | Phong tục, đời sống, giọng của người viết |
| Ký sự | Thượng kinh ký sự của Lê Hữu Trác | Ghi việc có thật mà tác giả trải qua | Chi tiết hiện thực, thái độ của người chứng kiến |
| Tiểu thuyết chương hồi | Hoàng Lê nhất thống chí của nhóm Ngô gia văn phái | Dựa trên sự kiện lịch sử, có phần sắp đặt | Mạch kể dài, nhân vật lịch sử sống động |
Ranh giới giữa tuỳ bút và ký sự không cứng. Nhiều tác phẩm mang cả hai tính chất. Đọc bảng này như những điểm tựa, không như những chiếc hộp đóng kín.
Truyền kỳ: hư cấu để nói chuyện đời
Khung của một truyện truyền kỳ
Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ gồm hai mươi truyện, viết bằng chữ Hán, xen văn xuôi với thơ, từ và lời bình cuối truyện. Nhiều truyện có nhân vật thần tiên, ma quỷ, cõi âm. Nhưng cái người viết quan tâm là con người: lòng chung thuỷ, sự bất công, thói tham lam, số phận người phụ nữ.
Chuyện người con gái Nam Xương
Truyện quen thuộc nhất là chuyện người vợ bị chồng nghi oan, tự trầm mình, rồi được tiết lộ sống dưới thuỷ cung. Yếu tố kỳ ảo ở cuối không làm truyện nhẹ đi; nó làm nổi bật nỗi oan không có cách giải ở cõi người. Đọc truyền kỳ, đừng hỏi chuyện này có thật không mà hãy hỏi vì sao người viết cần một yếu tố kỳ ảo ở chỗ này.
Lời bình cuối truyện
Nhiều truyện có đoạn bình của người viết hoặc người đời sau. Đoạn này cho biết cách người xưa muốn truyện được hiểu. Bạn không nhất thiết đồng ý, nhưng nên đọc để biết khung đạo lý của thời ấy.
Tuỳ bút: người viết hiện diện trong từng trang
Vũ trung tuỳ bút, nghĩa là tuỳ bút viết trong mưa, của Phạm Đình Hổ ghi chép nhiều đề tài: phong tục, lễ nghi, nghề nghiệp, địa danh, nhân vật, cả những chuyện thời thế mà tác giả chứng kiến. Mỗi mục ngắn, độc lập, không theo một cốt truyện.
Điều làm tuỳ bút khác một cuốn sách ghi chép khô khan là giọng của người viết. Phạm Đình Hổ nhận xét, so sánh với xưa, đôi khi tỏ ý tiếc nuối hay phê phán. Khi đọc, hãy tách hai lớp: lớp thông tin về đời sống, và lớp thái độ của người ghi. Lớp thứ hai cho bạn biết một nhà nho cuối thế kỷ mười tám nhìn xã hội ra sao.
Với người nghiên cứu văn hoá, tuỳ bút loại này là nguồn tư liệu quý về phong tục, nhưng cần đối chiếu: người viết ghi theo hiểu biết và quan điểm của mình, không phải lúc nào cũng đầy đủ.
Ký sự: một chuyến đi được ghi lại tỉ mỉ
Thượng kinh ký sự của Lê Hữu Trác, một danh y, ghi lại chuyến ông được triệu lên kinh đô để chữa bệnh trong phủ chúa Trịnh. Ông ghi đường đi, những người gặp, cảnh trong phủ, cách chẩn bệnh, và cả những suy nghĩ của mình về việc có nên ở lại làm quan hay không.
Sức hút của tác phẩm nằm ở chi tiết. Người đọc được dẫn qua nhiều lớp cửa, thấy nghi lễ, đồ dùng, cách người trong phủ nói năng. Lê Hữu Trác không bình luận nhiều; ông để chi tiết tự nói về sự xa hoa và không khí nặng nề ở đó. Đây là kỹ thuật đáng học của thể ký: tả kỹ thay cho phán xét.
Khi đọc, hãy để ý thái độ người viết qua những chỗ ông dừng lại tả, những chỗ ông tự hỏi mình. Cùng một sự kiện, cách chọn chi tiết đã cho thấy quan điểm.
Tiểu thuyết chương hồi: đọc dài mà không lạc
Mỗi hồi có tiêu đề đối. Tiểu thuyết chương hồi thường mở mỗi hồi bằng hai câu đối tóm tắt nội dung. Đọc kỹ hai câu này trước khi vào hồi giúp bạn biết mình sắp đọc gì.
Lịch sử có sắp đặt. Hoàng Lê nhất thống chí dựa trên sự kiện cuối thời Lê, nhưng là tác phẩm văn chương: có đối thoại, có miêu tả tâm lý, có lựa chọn kể nhân vật này kỹ hơn nhân vật kia. Không nên dùng nó thay cho sử liệu.
Tác giả là một nhóm. Tác phẩm được ghi là của Ngô gia văn phái, tức nhiều người trong một dòng họ viết nối nhau. Văn phong giữa các phần vì thế có chỗ khác nhau.
Ghi danh sách nhân vật. Tiểu thuyết chương hồi có nhiều nhân vật; một trang ghi tên và vai trò giúp bạn không phải lật lại tìm.
Văn xuôi xưa khác văn xuôi hiện đại ở điểm nào?
Người quen đọc truyện ngắn, tiểu thuyết hiện đại thường thấy văn xuôi chữ Hán hơi lạ ở ba chỗ. Thứ nhất, người kể ít khi đi sâu vào dòng ý nghĩ của nhân vật; tâm trạng thường được cho thấy qua lời nói, hành động hoặc một bài thơ nhân vật ngâm. Thứ hai, câu văn hay dùng điển cố và lối nói đối, nhất là ở những đoạn trang trọng. Thứ ba, người viết sẵn sàng bước ra khỏi câu chuyện để bình, để răn, điều mà văn xuôi hiện đại thường tránh.
Biết trước ba chỗ này, bạn sẽ không coi chúng là khuyết điểm. Đó là quy ước của một thời, cũng như người đọc tương lai có thể thấy lạ với những quy ước của văn chương hôm nay. Đọc đúng quy ước là cách tôn trọng tác phẩm, và cũng là cách để nhận ra khi nào người viết xưa thật sự phá quy ước để nói điều mới.
Đọc văn xuôi chữ Hán qua bản dịch: làm theo thứ tự nào?
Hầu hết người đọc tiếp cận các tác phẩm này qua bản dịch. Mấy bước sau giúp đọc kỹ mà không cần biết chữ Hán.
- Đọc lời giới thiệu của bản dịch để biết dịch từ bản gốc nào, có lược bỏ gì không.
- Xác định loại tác phẩm theo bảng trên trước khi đọc, để đặt đúng kỳ vọng về sự thật và hư cấu.
- Đọc một hai truyện hoặc mục ngắn trước, chưa đọc trọn tập.
- Với mỗi truyện hoặc mục, ghi một câu: người viết muốn nói điều gì.
- Khi gặp thơ xen trong truyện, đọc chú thích về phiên âm nếu bản dịch có.
- Đọc thêm một bài nghiên cứu sau khi đã tự đọc, để đối chiếu.
Lỗi hay gặp là đọc truyện truyền kỳ như sách tín ngưỡng, hoặc đọc tiểu thuyết chương hồi như sách sử. Việc không cần làm: không cần đọc trọn cả tập ngay lần đầu; các tập này vốn gồm nhiều phần độc lập.
Câu hỏi thường gặp
Truyền kỳ mạn lục có bao nhiêu truyện?
Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ gồm hai mươi truyện viết bằng chữ Hán, nhiều truyện xen thơ và có lời bình ở cuối.
Tuỳ bút và ký sự khác nhau thế nào?
Tuỳ bút ghi chép tự do theo cảm hứng về nhiều đề tài, mỗi mục độc lập; ký sự thường ghi lại một chuyến đi hoặc một sự việc cụ thể mà người viết trực tiếp trải qua, theo trình tự thời gian.
Có thể dùng Hoàng Lê nhất thống chí làm tài liệu lịch sử không?
Có thể tham khảo như một nguồn phản ánh cách nhìn của người đương thời, nhưng đây là tác phẩm văn chương có hư cấu, nên cần đối chiếu với sử liệu chính thức.
Thượng kinh ký sự kể về chuyện gì?
Tác phẩm ghi lại chuyến Lê Hữu Trác được triệu lên kinh đô chữa bệnh trong phủ chúa Trịnh, với nhiều chi tiết về cảnh vật, con người và suy nghĩ của ông.
Vì sao văn xuôi trung đại Việt Nam viết bằng chữ Hán?
Vì chữ Hán là chữ của học thuật và văn chương chính thống thời ấy. Văn xuôi bằng chữ Nôm có xuất hiện nhưng ít hơn nhiều so với thơ và truyện thơ Nôm.
