Giải phẫu một trang sách in mộc bản: bản tâm, ngư vĩ và cách đếm tờ

Sách in mộc bản được in trên một mặt tờ giấy rồi gấp đôi, nếp gấp nằm ở mép ngoài và chính là bản tâm, nơi ghi tên sách, số quyển, số tờ, đánh dấu bằng ngư vĩ hình đuôi cá. Vì thế sách đếm theo tờ, mỗi tờ có mặt a và mặt b.

Người quen sách in hiện đại hay lúng túng khi cầm một cuốn sách Hán Nôm đóng chỉ: không thấy số trang, không biết đâu là đầu sách, tờ bị dính hai lớp mà không mở ra được. Hiểu cách một cuốn sách khắc gỗ được làm ra sẽ giải thích tất cả những điều đó, và giúp bạn mô tả, trích dẫn một bản sách cho đúng.

Một cuốn sách khắc gỗ được làm ra thế nào?

Quy trình in mộc bản gồm các khâu nối tiếp nhau, mỗi khâu do một người hoặc một nhóm thợ đảm nhận:

1. Người viết chữ đẹp chép bản thảo lên giấy mỏng, theo khung đã kẻ sẵn số hàng, số chữ.
2. Tờ chép được dán úp mặt chữ xuống tấm ván gỗ đã bào phẳng; gỗ thị và các loại gỗ thớ mịn thường được ưa dùng.
3. Thợ khắc bóc lớp giấy, nhìn nét mực in ngược trên ván, khoét bỏ phần gỗ trống để chữ nổi lên.
4. Khi in, quét mực lên mặt ván, đặt giấy lên rồi xoa đều mặt sau, chữ hiện ra đúng chiều.
5. Mỗi lần in được một tờ, gồm hai nửa đối xứng qua một cột giữa là bản tâm.
6. Tờ in được gấp đôi theo bản tâm, mặt có chữ quay ra ngoài, xếp chồng rồi khâu chỉ ở phía gáy.

Ván khắc được cất giữ để in lại nhiều lần. Bộ mộc bản triều Nguyễn, những tấm ván khắc dùng để in sách của nhà nước, đã được UNESCO ghi danh là di sản tư liệu thế giới. Một tấm ván thường khắc cả hai mặt, mỗi mặt cho một tờ sách.

Các bộ phận nhìn thấy trên một tờ sách

Khung viền

Vùng chữ được bao bởi đường viền, có thể là một nét đơn hoặc nét đôi (một đậm một mảnh). Bên trong chia thành các hàng dọc bằng nét kẻ mảnh. Kiểu khung là một đặc điểm người biên mục ghi lại để phân biệt các lần in.

Bản tâm

Bản tâm là cột hẹp ở giữa tờ in, sau khi gấp thì thành mép ngoài của sách. Trong bản tâm thường có tên sách viết tắt, số quyển, tên chương hoặc mục, và số tờ. Đây là chỗ bạn nhìn vào để biết tờ đang cầm thuộc phần nào.

Ngư vĩ

Trong bản tâm có một hoặc hai hình đuôi cá, gọi là ngư vĩ, dùng làm mốc gấp và chia bản tâm thành các ô. Có ngư vĩ đen đặc, có ngư vĩ chỉ là nét viền, có sách một ngư vĩ, có sách hai ngư vĩ quay vào nhau.

Lề trên, lề dưới

Khoảng trắng phía trên khung gọi là thiên đầu, phía dưới là địa cước. Người đọc xưa hay ghi chú, phê bình ở thiên đầu; những dòng chữ tay này là thông tin quý về người từng sở hữu cuốn sách, đừng tẩy đi.

Những thông số cần ghi khi mô tả một bản sách

Khi lập phiếu cho một cuốn sách mộc bản, người biên mục thường ghi các mục sau. Bạn có thể dùng bảng này cho tủ sách gia đình.

Số hàng và số chữ mỗi hàng nghe có vẻ chi li, nhưng đó là cách nhanh nhất để biết hai bản cùng tên có in từ cùng một bộ ván hay không.

Vì sao đếm tờ chứ không đếm trang?

Mỗi tờ in gấp đôi tạo thành hai mặt nhìn thấy: nửa bên phải của tờ in thành mặt trước, nửa bên trái thành mặt sau. Số ghi trong bản tâm là số của cả tờ. Vì vậy cách trích dẫn quen dùng là ghi số tờ kèm chữ a cho mặt trước và b cho mặt sau, ví dụ tờ 12a, tờ 12b.

Hãy nhớ sách mở từ bên phải của người cầm, tức gáy khâu nằm bên phải khi bìa trước quay lên. Khi mở một cặp trang, nửa bên phải là mặt b của tờ trước, nửa bên trái là mặt a của tờ sau; hai mặt của cùng một tờ không bao giờ nằm cạnh nhau, vì giữa chúng là nếp gấp. Mỗi mặt chỉ thấy một nửa bản tâm ở mép ngoài, nên muốn đọc trọn số tờ phải nhìn vào cạnh sách hoặc ghép hai nửa. Người mới hay ghi lẫn hai mặt này, nên khi chụp ảnh, mỗi ảnh nên ghi kèm số tờ và mặt.

Đếm theo tờ còn giúp phát hiện tờ thiếu: số trong bản tâm nhảy từ 7 sang 9 nghĩa là tờ 8 đã mất hoặc bị đóng nhầm chỗ. Ghi điều đó vào phiếu mô tả ngay khi phát hiện.

Phân biệt sách in với sách chép tay

Nhiều tủ sách gia đình có cả hai loại. Bốn đặc điểm sau giúp bạn tách chúng:

Nét chữ đều tuyệt đối. Cùng một chữ lặp lại trên nhiều tờ của sách in có hình dạng gần như giống hệt trong cùng một tờ, vì do người viết mẫu và thợ khắc làm theo khuôn. Sách chép tay thì nét chữ biến đổi tự nhiên theo tay người viết.

Khung và hàng kẻ in liền. Ở sách in, khung và hàng kẻ in cùng lúc với chữ, nét mực giống nhau. Sách chép tay có thể chép trên giấy kẻ sẵn, hoặc không có khung.

Vết nứt ván. Ván gỗ dùng lâu bị nứt, để lại một đường trắng mảnh chạy xuyên qua chữ ở cùng vị trí trên mọi bản in sau. Đây là dấu hiệu rõ nhất của sách in.

Mặt trong tờ gấp để trắng. Sách in chỉ in một mặt giấy rồi gấp, nên mặt trong của tờ gấp thường để trắng. Sách chép tay có khi viết cả hai mặt.

Lỗi hay gặp khi giữ và chụp sách mộc bản

• Rạch nếp gấp ở mép ngoài cho dễ mở: làm mất bản tâm, tức mất tên sách và số tờ.
• Tháo chỉ khâu ra để chụp phẳng: nếu không có kỹ thuật đóng lại, sách sẽ rời tờ và lẫn thứ tự.
• Ép mạnh sách xuống mặt kính máy quét: gáy sách gãy, giấy dó già bị nứt theo nếp.
• Chụp mà không ghi số tờ: khi tờ thiếu hoặc đóng nhầm, ảnh không còn đối chiếu được.
• Xoá bút tích ở lề trên vì cho là bẩn: đó là dấu vết của người đọc xưa, có giá trị văn bản học.

Một tình huống hay gặp: gia đình thấy sách rách gáy liền mang đi đóng bìa cứng ở tiệm photocopy. Thợ xén bớt mép cho thẳng, thế là mất luôn phần bản tâm và lề trên có bút tích. Cuốn sách trông gọn gàng hơn nhưng đã mất những thông tin không thể khôi phục. Nếu gáy rách, hãy bọc tạm bằng một tờ giấy sạch, buộc dây vải lỏng và chờ người có chuyên môn.

Cách an toàn là mở sách trên một giá đỡ hình chữ V, chụp từng cặp trang, ghi số tờ ngay trên phiếu, và để nguyên chỉ khâu.

Câu hỏi thường gặp