Sách Đại học tóm cả con đường học của nhà Nho trong ba cương lĩnh và tám điều mục: từ tìm hiểu sự vật, làm cho ý chân thành, sửa mình, đến yên gia đình, trị nước và bình thiên hạ. Đọc nó là đọc một chuỗi lập luận móc xích, mỗi khâu dựa vào khâu trước.
Đại học ở đây không phải trường đại học. Tên sách thường được hiểu là “cái học lớn”, cái học của người trưởng thành, phân biệt với tiểu học là học chữ, học lễ nghi vỡ lòng. Văn bản vốn là một thiên trong Lễ ký, được Chu Hi tách ra, sắp xếp lại và đặt lên đầu Tứ thư. Ngắn, nhưng là cuốn có cấu trúc lập luận chặt nhất trong bốn sách.
Ba cương lĩnh mở đầu nói gì?
Câu đầu sách: 大學之道，在明明德，在親民，在止於至善。 Phiên âm: Đại học chi đạo, tại minh minh đức, tại thân dân, tại chỉ ư chí thiện. Đạo của cái học lớn là ở chỗ làm sáng cái đức sáng, ở chỗ thân dân, ở chỗ dừng lại nơi chí thiện.
Chữ “minh” lặp hai lần với hai chức năng: chữ đầu là động từ, làm cho sáng; chữ sau là tính từ, sáng. Đây là chỗ người mới hay vấp, và cũng là ví dụ tốt để thấy văn ngôn dùng cùng một chữ ở nhiều từ loại.
Ba vế thường được gọi là tam cương lĩnh. Vế đầu hướng vào bản thân, vế hai hướng ra người khác, vế ba là đích đến. Cả sách về sau đều giải thích ba vế này.
Thân dân hay tân dân: một chữ, hai cách hiểu
Chỗ khác biệt
Nguyên văn trong Lễ ký là chữ 親, đọc “thân”, nghĩa là thân gần, thương yêu dân. Trình Di cho rằng chữ này phải là 新, đọc “tân”, nghĩa là làm cho dân đổi mới. Chu Hi theo Trình Di, nên trong Tứ thư tập chú, vế hai thành “tân dân”.
Lý do Chu Hi đưa ra là phần giải thích phía sau của sách có nhiều câu về chữ tân, như câu khắc trên bồn tắm của vua Thang: cẩu nhật tân, nhật nhật tân, hựu nhật tân, tức nếu một ngày đổi mới thì ngày ngày đổi mới, lại thêm một ngày đổi mới.
Người đọc nên làm gì
Bạn không cần chọn phe ngay. Hãy ghi nhận rằng có hai cách đọc, biết bản mình đang cầm theo cách nào, và khi trích thì nói rõ. Về sau, Vương Dương Minh đời Minh chủ trương trở lại bản cũ, giữ chữ “thân”. Tranh luận này là ví dụ điển hình cho việc kinh điển luôn được đọc qua một nhà chú nào đó.
Tám điều mục theo hai chiều đọc
Sách trình bày tám điều mục hai lần: một lần đi ngược từ đích về gốc, một lần đi xuôi từ gốc đến đích. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau.
| Thứ tự | Điều mục | Chữ Hán | Nghĩa gần đúng |
|---|---|---|---|
| 1 | Cách vật | 格物 | Tìm đến cùng lẽ của sự vật |
| 2 | Trí tri | 致知 | Mở mang hiểu biết cho trọn |
| 3 | Thành ý | 誠意 | Làm cho ý nghĩ chân thật, không tự dối |
| 4 | Chính tâm | 正心 | Giữ lòng ngay, không bị giận, sợ, ham, lo làm lệch |
| 5 | Tu thân | 修身 | Sửa mình |
| 6 | Tề gia | 齊家 | Làm cho nhà được yên, có trật tự |
| 7 | Trị quốc | 治國 | Trị nước |
| 8 | Bình thiên hạ | 平天下 | Làm cho thiên hạ yên bình |
Chiều ngược mở bằng câu cổ chi dục minh minh đức ư thiên hạ giả, tiên trị kỳ quốc, người xưa muốn làm sáng đức sáng trong thiên hạ thì trước phải trị nước mình, rồi lùi dần về cách vật. Chiều xuôi mở bằng vật cách nhi hậu tri chí, sự vật được tìm đến cùng thì hiểu biết mới trọn, rồi tiến dần đến thiên hạ bình.
Vì sao tu thân là điểm tựa của cả chuỗi?
Ngay sau tám điều mục là câu chốt: tự thiên tử dĩ chí ư thứ nhân, nhất thị giai dĩ tu thân vi bản, từ thiên tử cho đến thường dân, ai cũng lấy tu thân làm gốc. Bốn điều mục đầu là công phu bên trong để tu thân; ba điều mục sau là tu thân lan ra ngoài.
Cấu trúc này giải thích vì sao trong văn hoá Việt, cụm “tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ” được nhắc nhiều đến thế. Nhưng khi chỉ nhớ bốn vế cuối, người ta dễ quên rằng sách đặt bốn khâu cách vật, trí tri, thành ý, chính tâm ở trước. Tu thân không phải giữ gìn hình thức, mà bắt đầu từ việc hiểu cho đúng và nghĩ cho thật.
Phần giải thích chữ “thành ý” có câu rất đáng chú ý: người quân tử phải thận trọng khi ở một mình, gọi là thận độc. Ý chân thật là ý không đổi khi không ai nhìn thấy.
Những hư từ chỉ trình tự cần nắm khi đọc Đại học
Sức nặng của Đại học nằm ở mấy chữ nhỏ nối các vế, nên đọc lướt qua chúng là mất mạch. Chữ dục 欲 nghĩa là muốn: dục trị kỳ quốc giả, người muốn trị nước mình. Chữ tiên 先 nghĩa là trước hết: tiên tề kỳ gia, trước hết làm cho nhà mình yên. Hai chữ này đi thành cặp trong chiều ngược, cứ mỗi vế lại lùi về một bậc gốc hơn.
Trong chiều xuôi, cấu trúc đổi thành nhi hậu 而後, nghĩa là rồi sau mới: tri chí nhi hậu ý thành, hiểu biết trọn rồi sau ý mới chân thật. Nhận ra cặp “dục … tiên …” và “… nhi hậu …”, bạn sẽ thấy cả đoạn tám điều mục chỉ là hai khuôn câu lặp lại tám lần, và đọc trôi hơn hẳn.
Câu kết phần kinh còn có một cặp đáng nhớ: vật hữu bản mạt, sự hữu chung thuỷ, tri sở tiên hậu, tắc cận đạo hĩ. Vật có gốc ngọn, việc có đầu cuối, biết cái gì trước cái gì sau thì gần với đạo. Chữ tắc 則 ở đây là “thì”, nối điều kiện với kết quả; chữ hĩ 矣 cuối câu là trợ từ khẳng định một trạng thái đã thành. Chép riêng câu này ra sổ, nó là chìa khoá đọc cả sách.
Kinh một chương, truyện mười chương: cấu trúc Chu Hi sắp lại
Kinh và truyện. Chu Hi chia Đại học thành một chương “kinh”, là phần ba cương lĩnh và tám điều mục, và mười chương “truyện” giải thích từng ý. Ông cho rằng phần kinh là lời Khổng Tử do Tăng Tử thuật lại, phần truyện là ý Tăng Tử do học trò ghi; đây là quan điểm của Chu Hi, không phải điều có bằng chứng chắc chắn.
Chương bổ của Chu Hi. Chu Hi cho rằng phần giải thích cách vật, trí tri đã bị mất, nên tự viết một đoạn bổ sung. Khi đọc Tứ thư tập chú, bạn sẽ gặp đoạn này; nên biết đó là lời Chu Hi, không phải nguyên văn Lễ ký.
Bản cũ và bản sắp lại. Ai muốn đọc nguyên trạng có thể tìm thiên Đại học trong Lễ ký. So hai bản là một bài tập văn bản học rất tốt cho người mới.
Đọc Đại học trong một tuần
Sách ngắn nên có thể đọc trọn trong một tuần mà vẫn kỹ.
- Ngày một: đọc to và chép tay câu ba cương lĩnh, tra từng chữ.
- Ngày hai: chép tám điều mục theo cả hai chiều, tự vẽ sơ đồ mũi tên.
- Ngày ba: đọc chương truyện giải thích minh đức và tân dân, ghi lại câu bồn tắm vua Thang.
- Ngày bốn: đọc phần thành ý và thận độc, viết một đoạn ngắn bằng lời mình.
- Ngày năm: đọc phần chính tâm, tu thân, tề gia; chú ý các hư từ chỉ điều kiện.
- Ngày sáu: đọc phần trị quốc, bình thiên hạ, đánh dấu những chỗ nói về tài chính và dùng người.
- Ngày bảy: đọc lại toàn văn, so với bản Lễ ký nếu có, ghi ba câu hỏi còn lại cho lần đọc sau.
Lỗi hay gặp nhất là học thuộc tám điều mục như một danh sách rời. Hãy luôn đọc kèm hai chữ “tiên” và “hậu”, trước và sau, vì toàn bộ sức nặng của sách nằm ở thứ tự.
Câu hỏi thường gặp
Sách Đại học có phải nói về trường đại học không?
Không. Đại học ở đây là cái học lớn của người trưởng thành, về đạo sửa mình và trị người, phân biệt với tiểu học là học chữ và lễ nghi vỡ lòng.
Ba cương lĩnh của Đại học là gì?
Ba cương lĩnh là minh minh đức, tức làm sáng đức sáng; thân dân hay tân dân, tức gần dân hoặc làm dân đổi mới; và chỉ ư chí thiện, tức dừng lại nơi điều thiện trọn vẹn.
Tám điều mục gồm những gì?
Tám điều mục gồm cách vật, trí tri, thành ý, chính tâm, tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ. Bốn điều đầu là công phu bên trong, tu thân là gốc, ba điều sau là mở rộng ra ngoài.
Vì sao có bản ghi thân dân, có bản ghi tân dân?
Nguyên văn Lễ ký là thân dân. Trình Di và Chu Hi cho rằng phải đọc là tân dân, tức làm dân đổi mới. Bản Tứ thư tập chú theo cách đọc tân dân.
Thận độc nghĩa là gì?
Thận độc là giữ mình cẩn trọng cả khi ở một mình, không ai nhìn thấy. Sách Đại học nêu khái niệm này khi giải thích thành ý, tức ý nghĩ chân thật, không tự dối.