Sách Mạnh Tử đáng đọc nhất ở hai thứ: thuyết tính thiện, cho rằng ai cũng sẵn bốn mầm thiện trong lòng, và lối biện luận dùng ví dụ đời thường để dồn đối phương vào chỗ phải tự thừa nhận. Đọc nó như một cuốn văn nghị luận sẽ thấy rõ cả hai.
Nếu Luận ngữ là những lời ngắn gọn, đôi khi lửng lơ, thì Mạnh Tử là những cuộc tranh luận dài hơi với vua chúa, học trò và các học phái đối địch. Mạnh Kha sống vào thời Chiến Quốc, khi các nước đua nhau tìm thuật làm giàu, mạnh binh; ông đi thuyết phục các vua làm “nhân chính” và phải đối đáp với rất nhiều người không đồng ý. Chính hoàn cảnh ấy làm cho văn ông có lực, có nhịp và có nhiều ví von đến nay vẫn còn trong tiếng Việt.
Sách Mạnh Tử được tổ chức thế nào?
Sách có bảy thiên, mỗi thiên chia thượng và hạ: Lương Huệ Vương, Công Tôn Sửu, Đằng Văn Công, Ly Lâu, Vạn Chương, Cáo Tử, Tận tâm. Cũng như Luận ngữ, tên thiên lấy từ chữ đầu của chương đầu, nhưng chương trong Mạnh Tử dài hơn nhiều, có chương là một cuộc đối thoại trọn vẹn với mở, thắt và kết.
Thiên đầu mở bằng cảnh Lương Huệ Vương hỏi ông đến đây có cách gì làm lợi cho nước mình chăng. Mạnh Tử đáp ngay: Vương hà tất viết lợi? Diệc hữu nhân nghĩa nhi dĩ hĩ, tức nhà vua cần gì phải nói đến lợi, chỉ có nhân nghĩa mà thôi. Câu mở ấy đặt luôn giọng cho cả sách: thẳng, không vòng vo, và luôn kéo câu chuyện từ lợi về nghĩa.
Một cách đọc tiện là đi theo đề tài thay vì theo thứ tự: chính sự ở Lương Huệ Vương và Đằng Văn Công, tính thiện ở Công Tôn Sửu và Cáo Tử, tu dưỡng ở Tận tâm.
Thuyết tính thiện nói gì và dựa vào lý lẽ nào?
Đứa trẻ sắp rơi xuống giếng
Lập luận nổi tiếng nhất nằm ở thiên Công Tôn Sửu: bỗng thấy một đứa trẻ sắp rơi xuống giếng, ai cũng giật mình thương xót. Mạnh Tử nhấn mạnh rằng lúc ấy người ta không tính chuyện làm quen với cha mẹ đứa trẻ, không cầu tiếng khen, cũng không sợ mang tiếng ác. Phản ứng xảy ra trước mọi tính toán, nên nó thuộc về bản tính.
Từ đó ông nêu bốn đầu mối: lòng trắc ẩn là mối của nhân, lòng hổ thẹn là mối của nghĩa, lòng nhường nhịn là mối của lễ, lòng biết phải trái là mối của trí. Chữ “đoan” ở đây nghĩa là đầu mối, cái mầm. Mạnh Tử không nói con người sinh ra đã tốt hoàn toàn; ông nói con người có mầm, và việc của học là nuôi mầm ấy lớn lên.
Tranh luận với Cáo Tử về nước chảy
Thiên Cáo Tử ghi cuộc tranh luận với một người cho rằng tính người như dòng nước xoáy, khơi về đông thì chảy về đông, khơi về tây thì chảy về tây, tức tính không thiện cũng không bất thiện. Mạnh Tử lấy đúng hình ảnh nước để đáp: nước quả không phân đông tây, nhưng nước có phân trên dưới chăng? Tính người hướng thiện cũng như nước chảy xuống chỗ thấp.
Đây là một mẫu tranh luận đáng học: không bác bỏ hình ảnh của đối phương, mà dùng chính hình ảnh ấy, chỉ ra một chiều mà đối phương bỏ qua. Người đọc hôm nay có thể không đồng ý với kết luận, nhưng cách xoay lý lẽ thì rất đáng ghi lại.
Những phép ví von làm nên giọng văn Mạnh Tử
Mạnh Tử thích kể chuyện ngắn để thay cho định nghĩa. Nhiều câu đã thành thành ngữ Hán Việt, nhưng ít người còn nhớ chúng ra đời trong cuộc tranh luận nào.
| Hình ảnh | Thiên | Dùng để nói điều gì |
|---|---|---|
| Năm mươi bước cười trăm bước | Lương Huệ Vương | Vua tự cho mình hơn nước láng giềng, thật ra chỉ khác về mức độ, không khác về bản chất |
| Trèo cây tìm cá | Lương Huệ Vương | Muốn mở mang thiên hạ bằng chiến tranh là dùng sai phương tiện cho mục đích |
| Người nước Tống kéo mạ cho mau lớn | Công Tôn Sửu | Nuôi chí khí phải bền bỉ, nóng vội thì làm hỏng |
| Đứa trẻ bên miệng giếng | Công Tôn Sửu | Lòng trắc ẩn có sẵn, là mầm của nhân |
| Nước chảy xuống chỗ thấp | Cáo Tử | Tính người hướng thiện là xu hướng tự nhiên |
| Núi Ngưu Sơn bị chặt trụi | Cáo Tử | Mầm thiện bị chặt phá mỗi ngày thì mất, không phải vì vốn không có |
Câu chuyện kéo mạ cũng là gốc của thành ngữ “bạt miêu trợ trưởng” mà sách vở Việt Nam vẫn dùng. Biết xuất xứ, bạn dùng thành ngữ đúng sắc thái hơn.
Dân vi quý: tư tưởng chính trị trong Mạnh Tử
Câu được trích nhiều nhất ở thiên Tận tâm: Dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh, tức dân là quý, quốc gia thứ đến, vua là nhẹ. Đặt trong bối cảnh Chiến Quốc, đây là một nhận định rất táo bạo về thứ tự giá trị trong việc trị nước.
Mạnh Tử gọi đường lối mình chủ trương là nhân chính: chia ruộng đất cho dân có sản nghiệp ổn định, giảm thuế, không bắt dân làm lụng sai mùa, mở trường dạy dân. Ông có một nhận xét rất thực tế: người có hằng sản mới có hằng tâm, tức có của cải ổn định thì mới giữ được lòng ổn định. Đòi hỏi đạo đức ở người đói ăn, theo ông, là đặt bẫy cho dân rồi trách dân sa vào.
Khi đọc phần này, nên tránh hai thái cực: hoặc gán cho Mạnh Tử những khái niệm chính trị hiện đại, hoặc coi đó chỉ là lời đẹp. Cách đọc trung tính là xem ông lập luận từ đâu, dựa trên quan sát nào về đời sống của dân thời ấy, và lời khuyên cụ thể là gì.
Hạo nhiên chi khí và hình mẫu đại trượng phu
Hạo nhiên chi khí là gì? Học trò hỏi ông giỏi ở điều gì, ông đáp mình biết nghe lời nói và khéo nuôi cái khí hạo nhiên. Đó là thứ khí lớn lao, cương trực, sinh ra từ việc làm điều nghĩa lâu ngày, chứ không phải chộp được một lần mà có.
Đại trượng phu. Ở thiên Đằng Văn Công có câu định nghĩa người đại trượng phu: giàu sang không làm cho mê muội, nghèo hèn không làm cho đổi lòng, uy vũ không khuất phục được. Nguyên văn phú quý bất năng dâm, bần tiện bất năng di, uy vũ bất năng khuất là ba vế cân nhau, đọc to thấy rõ nhịp.
Đọc thế nào cho khỏi sáo. Những câu này hay bị dùng làm khẩu hiệu. Đọc lại nguyên chương, bạn sẽ thấy chúng nằm trong một cuộc đối đáp cụ thể, có người hỏi, có lý do vì sao ông nói như vậy, và vì thế giàu nghĩa hơn câu trích rời.
Đọc Mạnh Tử như văn nghị luận: một quy trình gọn
Sách dài hơn Luận ngữ nhiều, nên cần một cách đọc tiết kiệm sức.
- Đọc lướt cả chương để biết ai nói với ai, câu hỏi khởi đầu là gì.
- Gạch dưới luận điểm chính, thường nằm ở câu đáp đầu tiên hoặc câu chốt cuối chương.
- Đánh dấu hình ảnh ví von, ghi một dòng: hình ảnh này thay cho luận điểm nào.
- Tìm chỗ Mạnh Tử dùng lại lời đối phương để phản bác. Đó là phần khéo nhất của văn ông.
- Ghi lại một phản biện của chính bạn. Đọc kinh điển như đọc một bài luận, có quyền không đồng ý.
Đừng bỏ qua những chương ông bị hỏi khó và trả lời chưa trọn. Chúng cho thấy sách là ghi chép của những cuộc tranh luận thật, không phải văn mẫu được gọt sẵn.
Câu hỏi thường gặp
Thuyết tính thiện của Mạnh Tử nói gì?
Mạnh Tử cho rằng ai cũng có bốn đầu mối thiện: lòng trắc ẩn, lòng hổ thẹn, lòng nhường nhịn và lòng biết phải trái. Đó là mầm của nhân, nghĩa, lễ, trí, cần được học tập và tu dưỡng để lớn lên.
Sách Mạnh Tử có bao nhiêu thiên?
Sách có bảy thiên, mỗi thiên chia thượng và hạ: Lương Huệ Vương, Công Tôn Sửu, Đằng Văn Công, Ly Lâu, Vạn Chương, Cáo Tử, Tận tâm.
Câu dân vi quý nằm ở đâu?
Câu dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh nằm ở thiên Tận tâm. Câu nói xếp dân lên trên quốc gia và nhà vua trong thứ tự coi trọng khi trị nước.
Thành ngữ bạt miêu trợ trưởng có gốc từ đâu?
Thành ngữ này bắt nguồn từ câu chuyện người nước Tống kéo mạ cho mau lớn trong thiên Công Tôn Sửu. Mạnh Tử dùng nó để nói việc nuôi chí khí không được nóng vội.
Người mới nên đọc thiên nào của Mạnh Tử trước?
Nên bắt đầu từ Lương Huệ Vương để thấy tư tưởng nhân chính, rồi Công Tôn Sửu và Cáo Tử để nắm thuyết tính thiện. Tận tâm nên đọc sau vì nhiều câu cô đọng, cần nền trước.
Mạnh Tử và Tuân Tử khác nhau thế nào?
Mạnh Tử chủ trương tính người vốn thiện, cần nuôi mầm; Tuân Tử cho rằng tính người ác, điều thiện là do giáo hoá và lễ nghĩa tạo nên. Cả hai đều nhấn mạnh việc học nhưng xuất phát điểm ngược nhau.