Trung dung trong kinh điển không có nghĩa là ba phải hay đứng giữa cho yên chuyện. Nó là chỗ vừa đúng, không lệch, không thái quá cũng không bất cập, và chỗ đúng ấy nhiều khi nằm hẳn về một phía. Giữ được nó khó đến mức Khổng Tử than ít người làm nổi.
Ở tiếng Việt ngày nay, gọi ai đó là “trung dung” thường hàm ý chê: không dám nói rõ đúng sai, ai cũng chiều. Cách hiểu này đi rất xa văn bản gốc. Sách Trung dung, vốn là một thiên trong Lễ ký, truyền thống cho là của Tử Tư, cháu nội Khổng Tử, là cuốn triết lý nhất trong Tứ thư; muốn trả lại nghĩa cho khái niệm, phải đọc từ đó và từ Luận ngữ.
Trung dung nghĩa là gì theo các nhà chú?
Chu Hi mở đầu phần chú bằng lời Trình Di: bất thiên chi vị trung, bất dịch chi vị dung, không nghiêng lệch gọi là trung, không thay đổi gọi là dung. Chính Chu Hi giải thêm: trung là không lệch không dựa, không thái quá không bất cập; dung là bình thường.
Ghép lại, trung dung là cái đúng mức được giữ một cách thường hằng trong đời sống hằng ngày. Chữ “dung” nhắc rằng đây không phải một khoảnh khắc anh hùng, mà là cách cư xử đều đặn mỗi ngày. Chữ “trung” nhắc rằng đúng mức là đúng với tình huống, không phải điểm giữa cố định của hai đầu.
Hiểu theo cách đó, một người dám nói thẳng khi cần nói thẳng, dám im khi cần im, mới là người giữ trung. Kẻ ba phải thì ngược lại: anh ta tránh mọi phía, nên chẳng đúng với tình huống nào.
Trung dung khác ba phải ở đâu?
Bảng dưới đặt hai thái độ cạnh nhau để thấy chúng ngược nhau đến mức nào, dù trong lời nói thường hay bị lẫn.
| Tiêu chí | Trung dung theo kinh điển | Ba phải |
|---|---|---|
| Căn cứ | Lẽ phải của tình huống | Ý muốn của người đang có mặt |
| Vị trí | Có thể lệch hẳn về một phía nếu lẽ phải ở đó | Luôn đứng giữa |
| Thái độ với xung đột | Chấp nhận va chạm để giữ cái đúng | Tránh mọi va chạm |
| Tính bền | Giữ đều đặn, không đổi theo người | Đổi theo người nghe |
| Độ khó | Rất khó, cần học và tự xét | Dễ, chỉ cần không cam kết |
Luận ngữ có một câu rất hợp để nhớ ranh giới này: hương nguyện, đức chi tặc dã, kẻ giả đạo đức cho được lòng cả làng là giặc của đức. Hạng người ai cũng khen vì không làm mất lòng ai bị Khổng Tử coi là đáng ngại.
Câu mở đầu sách Trung dung đọc thế nào?
Ba câu định nghĩa nối nhau
Nguyên văn: 天命之謂性，率性之謂道，修道之謂教。 Phiên âm: Thiên mệnh chi vị tính, suất tính chi vị đạo, tu đạo chi vị giáo. Cái trời phú cho gọi là tính, noi theo tính gọi là đạo, sửa sang đạo gọi là giáo.
Ba câu cùng khuôn “… chi vị …”, nghĩa là “… gọi là …”. Mỗi câu lấy vế cuối của câu trước làm vế đầu của mình: tính, rồi đạo, rồi giáo. Đây là lối định nghĩa móc xích, rất đặc trưng cho văn triết lý cổ.
Trung và hoà
Ngay sau đó là định nghĩa trung và hoà: hỉ nộ ai lạc chi vị phát vị chi trung, phát nhi giai trúng tiết vị chi hoà. Mừng, giận, buồn, vui khi chưa phát ra gọi là trung; phát ra mà đều đúng mực gọi là hoà.
Chú ý chữ 中 ở vế sau đọc là trúng, nghĩa là đúng vào, như bắn trúng đích. Cùng một chữ, đọc “trung” là ở giữa, đọc “trúng” là đúng vào. Ranh giới này rất quan trọng: trung dung không đòi người ta không có cảm xúc, mà đòi cảm xúc phát ra trúng tiết, đúng chỗ, đúng lúc, đúng mức.
Luận ngữ nói gì về trung dung?
Đức cao nhất mà hiếm thấy. Thiên Ung dã ghi lời Khổng Tử: trung dung là đức cao tột bậc, mà dân ít có đã lâu rồi. Câu này cho thấy trung dung là điều khó, không phải thái độ an toàn ai cũng làm được.
Quá cũng như không tới. Ở thiên Tiên tiến, Tử Cống hỏi giữa Sư và Thương ai hơn. Thầy bảo Sư thì quá, Thương thì không tới. Hỏi vậy Sư hơn chăng, thầy đáp quá do bất cập, quá cũng như chưa tới. Đây là câu ngắn gọn nhất về tinh thần trung dung.
Thà cuồng, thà quyến. Thiên Tử Lộ có câu: không tìm được người hành xử đúng mức để cùng làm việc thì đành chọn người cuồng hoặc người quyến; người cuồng thì hăng tiến, người quyến thì có điều không chịu làm. Khổng Tử thà chọn người có lệch nhưng có thực chất, còn hơn kẻ dễ dãi với tất cả.
Chữ thành: nửa sau của sách Trung dung
Nửa sau sách Trung dung chuyển trọng tâm sang chữ thành 誠, nghĩa là chân thật, trọn vẹn. Sách có câu thành giả, thiên chi đạo dã; thành chi giả, nhân chi đạo dã: thành là đạo của trời, làm cho thành là đạo của người. Trời đất vận hành không giả dối; con người phải gắng sức mới đạt tới sự chân thật ấy.
Sách cũng nêu năm bước của việc học: bác học chi, thẩm vấn chi, thận tư chi, minh biện chi, đốc hành chi, học cho rộng, hỏi cho kỹ, nghĩ cho cẩn thận, phân biệt cho rõ, làm cho đến nơi. Năm bước này về sau được các trường học xưa dùng như phương châm, và vẫn còn dùng được cho người tự học hôm nay.
Đọc đến đây sẽ hiểu vì sao Chu Hi xếp Trung dung cuối Tứ thư: nó gom các khái niệm của ba cuốn trước vào một hệ thống, nói về tính, đạo, giáo và chữ thành ở mức trừu tượng nhất.
Vì sao giữ trung lại khó: ba tình huống quen thuộc
Khó ở chỗ “đúng mức” không có sẵn công thức, phải xét từng việc. Ba tình huống đời thường dưới đây cho thấy đứng giữa hai đầu nhiều khi lại là lệch.
Một giáo viên chấm bài của hai học sinh, một em làm đúng, một em làm sai. Cho cả hai điểm trung bình để “cân bằng” là ba phải; nhận xét đúng với từng bài mới là trúng tiết. Trung ở đây nằm hẳn ở việc phân biệt rõ, không phải ở chỗ chia đều.
Một người cha nghe hai con cãi nhau. Nếu một đứa rõ ràng sai, bảo cả hai cùng nhận lỗi cho yên nhà là bỏ qua lẽ phải; nhưng phạt nặng đứa sai trước mặt đứa kia thì lại thái quá. Chỗ đúng mức là nói rõ đúng sai, còn mức độ thì cân theo tuổi và hoàn cảnh.
Một người trong cuộc họp thấy phương án đang được bàn có sai sót lớn. Im lặng cho êm là quyến không đúng chỗ, nói gay gắt làm mọi người mất mặt là cuồng không đúng chỗ. Nêu sai sót cụ thể, đề xuất cách sửa, đúng lúc và đúng giọng, mới gần với cái mà sách gọi là phát ra mà trúng tiết.
Cả ba tình huống đều cần hai thứ mà sách Trung dung đặt lên hàng đầu: hiểu cho rõ việc trước mặt, và chân thật với chính mình. Thiếu một trong hai, người ta dễ trượt về phía ba phải mà vẫn tưởng mình đang giữ trung.
Dùng chữ trung dung cho đúng: việc làm ngay
- Khi muốn chê ai không dám nói rõ, dùng “ba phải”, “ầu ơ”, “hoà cả làng”, đừng dùng “trung dung”.
- Khi viết về khái niệm triết học, nên kèm một câu giải thích “không lệch, không thái quá, không bất cập”.
- Khi trích “quá do bất cập”, nhớ ngữ cảnh: thầy so sánh hai học trò, không bàn chuyện cân bằng chung chung.
- Khi đọc chữ 中 trong văn cổ, xem có đọc là “trúng” không, nhất là trong cụm “trúng tiết”.
- Khi dạy học sinh, có thể minh hoạ bằng hình ảnh quả cân: thăng bằng không phải hai bên bằng nhau về số, mà là đúng với vật đang cân.
Câu hỏi thường gặp
Trung dung có phải là ba phải không?
Không. Trung dung trong kinh điển là chỗ vừa đúng với tình huống, không lệch, không thái quá, không bất cập. Ba phải là tránh mọi phía để khỏi mất lòng, nên thực ra ngược với trung dung.
Ai là tác giả sách Trung dung?
Truyền thống cho rằng sách do Tử Tư, cháu nội Khổng Tử, soạn. Văn bản vốn là một thiên trong Lễ ký, được Chu Hi tách ra và xếp vào Tứ thư.
Quá do bất cập nghĩa là gì?
Quá do bất cập nghĩa là quá cũng như chưa tới. Câu này trong Luận ngữ, khi Khổng Tử nhận xét hai học trò, một người thái quá, một người chưa tới, và cho rằng cả hai đều chưa đúng mức.
Chữ 中 trong trúng tiết đọc thế nào?
Trong cụm phát nhi giai trúng tiết, chữ 中 đọc là trúng, nghĩa là đúng vào, hợp với mực thước. Đọc là trung ở đây là sai âm và sai nghĩa.
Năm bước học trong sách Trung dung là gì?
Đó là bác học, thẩm vấn, thận tư, minh biện, đốc hành: học rộng, hỏi kỹ, nghĩ cẩn thận, phân biệt rõ và làm đến nơi đến chốn.