Muốn dự thi Hương, sĩ tử thường phải được làng xã và quan sở tại xác nhận lý lịch, hạnh kiểm, qua vòng khảo hạch ở địa phương nếu triều đình quy định, và không thuộc nhóm bị cấm như người đang cư tang cha mẹ, người có án, hay con nhà làm nghề bị coi là thấp kém.
Khoa cử thường được nhắc như con đường mở cho mọi người có học, và về nguyên tắc nó rộng hơn nhiều chế độ chọn người theo dòng dõi. Nhưng cánh cửa ấy vẫn có những lớp chắn. Bài này nói về những điều kiện đó: ai bảo đảm cho người đi thi, vòng lọc trước kỳ thi, những người không được ghi tên, chỗ đứng của phụ nữ, và cách tra tư liệu khi bạn muốn tìm hiểu một ông cụ trong gia phả từng đi thi. Quy định cụ thể khác nhau theo từng triều; phần dưới nói những nét chung được ghi chép nhiều.
Ai được ghi tên dự thi Hương?
Về nguyên tắc, người được ghi tên là nam giới có học, có hộ tịch rõ ràng, hạnh kiểm tốt và không thuộc nhóm bị cấm. Không có giới hạn tuổi chặt chẽ: trong cùng một khoa có thể có người trẻ mới ngoài hai mươi và người đã ngoài năm, sáu mươi đi thi lần thứ mấy.
Người thi nộp đơn xin dự thi, kê rõ họ tên, quê quán, tên cha ông ba đời, kèm xác nhận của làng. Danh sách được quan sở tại xét rồi chuyển lên trường thi. Thiếu giấy tờ hoặc khai không đúng có thể bị gạch tên ngay từ khâu này.
Lý do phải kê tên cha ông là để quan trường kiểm xem người thi có thuộc gia đình bị cấm hay không, và để tránh chuyện thi thay, thi hộ. Những bản kê như vậy, nếu còn giữ được trong hồ sơ khoa cử, là nguồn rất quý cho người làm gia phả hôm nay, vì chúng ghi đủ ba đời một cách chính thức.
Làng xã bảo đảm cho người đi thi thế nào?
Xác nhận hạnh kiểm
Lý trưởng, hương chức trong làng xác nhận người xin thi là dân làng, có hạnh kiểm tốt, không bất hiếu, không phạm pháp. Chữ ký và dấu của làng là điều kiện để đơn được nhận. Làm chứng sai, làng có thể bị liên đới.
Trách nhiệm hai chiều
Sự bảo đảm này khiến khoa cử gắn chặt với làng. Làng có người đỗ thì cả làng được vẻ vang, có lệ đón rước, có phần ruộng hay chỗ ngồi ở đình dành cho người đỗ. Ngược lại, người đi thi biết rằng danh dự của mình gắn với làng, nên hạnh kiểm ngoài đời cũng được để ý.
Dấu vết còn lại
Nhiều hương ước, văn bia ở đình làng còn ghi lệ khuyến học, lệ đón người đỗ, có khi ghi cả việc làng góp tiền gạo cho người nghèo đi thi. Đây là nguồn tư liệu tốt nếu bạn muốn biết khoa cử đã chạm tới làng mình ra sao.
Những ai bị cấm thi?
Các triều đều có lệ cấm một số người dự thi. Bảng dưới gom những nhóm được nhắc nhiều trong tư liệu; chi tiết và mức độ tuỳ từng thời.
| Nhóm | Lý do theo quan niệm thời đó | Ghi chú |
|---|---|---|
| Người đang cư tang cha mẹ | Đạo hiếu đòi phải ở nhà để tang | Hết tang thì được thi lại |
| Người có án, đang chịu tội | Không đủ hạnh kiểm để làm quan | Tuỳ tội nặng nhẹ và lệ từng triều |
| Người bất hiếu, bất mục được làng xác nhận | Trái đạo Nho | Dựa vào xác nhận của làng xã |
| Con nhà làm nghề xướng ca | Nghề bị coi là thấp kém theo quan niệm thời đó | Một định kiến đã bị xã hội hiện đại bác bỏ |
| Người từng bị bắt gian lận trong thi | Phạt cấm thi một số khoa hoặc suốt đời | Ghi trong lệ trường thi |
| Phụ nữ | Khoa cử chỉ dành cho nam giới | Không có lệ cho nữ dự thi |
Đọc bảng này cần nhớ đây là chuẩn mực của một xã hội cụ thể, không phải đánh giá về giá trị của con người. Nhiều nhóm bị cấm khi ấy chính là những người được bảo vệ quyền học tập bình đẳng ngày nay.
Khảo hạch: vòng lọc trước khi vào trường thi
Dưới một số triều, trước kỳ thi Hương có kỳ khảo hạch ở địa phương để loại bớt người học chưa đủ sức. Người không qua khảo hạch không được lên trường thi. Mục đích vừa là giữ chất lượng, vừa là giảm số người quá đông ở trường thi, khi mỗi khoa có thể quy tụ hàng nghìn sĩ tử.
Bên cạnh khảo hạch, người đi học còn có những dịp thử sức thường xuyên ở trường công do các quan giáo thụ, huấn đạo phụ trách thời Nguyễn, hoặc ở lớp của các thầy nổi tiếng, nơi có lệ bình văn định kỳ. Những kỳ thử ấy không quyết định quyền đi thi, nhưng cho người học biết mình đang ở đâu.
Điều này giải thích vì sao nhiều người học rất lâu mới đi thi lần đầu. Họ chờ đến khi thầy thấy văn đã vững, vì trượt khảo hạch không chỉ mất công mà còn mất mặt với làng. Cũng có người đi thi sớm chỉ để làm quen trường thi, biết cách dựng lều, xếp hàng, nộp quyển, coi lần đầu là lần tập.
Phụ nữ đứng ở đâu trong chuyện khoa cử?
Khoa cử Nho học không có chỗ cho phụ nữ dự thi, và cũng không có trường lớp chính thức nào dành cho nữ ở cấp cao. Dù vậy, phụ nữ có mặt rất rõ ở phía sau: người mẹ, người vợ lo việc nhà, buôn bán, làm ruộng để chồng con theo đuổi việc học nhiều năm. Hình ảnh người vợ nuôi chồng ăn học xuất hiện dày đặc trong ca dao và văn chương.
Có những giai thoại về người nữ giỏi chữ, thậm chí cải trang đi thi, nhưng chúng thường thiếu nguồn đáng tin và nên được đọc như giai thoại. Điều chắc chắn hơn là có những phụ nữ biết chữ Hán, chữ Nôm, sáng tác văn chương và dạy chữ trong gia đình, dù không được bước vào trường thi.
Khi kể chuyện khoa cử cho học sinh hôm nay, phần này đáng được nói rõ: một nền giáo dục chỉ mở cho một nửa dân số thì dù thi cử công bằng đến đâu vẫn bỏ phí rất nhiều tài năng. Đó cũng là lý do quyền đi học bình đẳng được coi là một bước tiến lớn của thời hiện đại.
Muốn tra tư liệu về một người đi thi trong gia phả, bắt đầu từ đâu?
Nhiều gia đình có ghi chép kiểu “cụ đỗ tú tài”, “cụ đi thi mấy khoa”. Nếu muốn kiểm và tìm hiểu thêm:
- Ghi lại chính xác những gì gia phả viết: danh xưng, khoa thi, năm theo can chi hoặc niên hiệu nếu có.
- Quy đổi niên hiệu, can chi sang năm dương lịch bằng bảng tra niên biểu đáng tin.
- Tìm danh sách người đỗ khoa ấy trong các sách đăng khoa lục đã được dịch và xuất bản, hoặc trong thư viện chuyên về Hán Nôm.
- Xem văn bia, hương ước của làng có ghi tên người đỗ hay lệ đón rước không.
- Đối chiếu tên tự, tên hiệu, vì người xưa có nhiều tên và sách đăng khoa có thể ghi tên khác với gia phả.
- Ghi rõ những gì kiểm được và những gì chỉ là lời truyền trong họ.
Với danh hiệu tú tài, cử nhân thời Nguyễn, thông tin khá dồi dào; với những người đi thi nhưng không đỗ, dấu vết thường chỉ còn trong gia phả và lời kể. Cả hai đều là tư liệu đáng giữ, miễn là ghi đúng mức độ chắc chắn.
Câu hỏi thường gặp
Thời xưa ai cũng được đi thi Hương không?
Không. Người dự thi thường phải là nam giới có hộ tịch rõ ràng, được làng xã xác nhận hạnh kiểm, không thuộc nhóm bị cấm và qua khảo hạch nếu triều đình quy định.
Vì sao người đang cư tang không được đi thi?
Theo đạo hiếu của Nho giáo, con cái phải ở nhà chịu tang cha mẹ một thời gian. Đi thi trong lúc ấy bị coi là trái đạo, nên phải chờ hết tang.
Khảo hạch là gì?
Khảo hạch là kỳ sát hạch ở địa phương trước thi Hương dưới một số triều, nhằm loại bớt người chưa đủ sức. Không qua khảo hạch thì không được lên trường thi.
Phụ nữ có được thi thời khoa cử không?
Không. Khoa cử Nho học chỉ dành cho nam giới. Các giai thoại về người nữ cải trang đi thi thường thiếu nguồn đáng tin và nên đọc như giai thoại.
Làm sao kiểm một cụ trong gia phả có đỗ thật không?
Quy đổi năm thi sang dương lịch, rồi tra tên trong các sách đăng khoa lục đã xuất bản, văn bia, hương ước của làng; chú ý tên tự, tên hiệu có thể khác tên trong gia phả.