Bách gia chư tử là tên gọi chung các trường phái tư tưởng thời Xuân Thu – Chiến Quốc. Phân loại cổ có hai bản chính: Tư Mã Đàm gom thành sáu nhà, Hán thư Nghệ văn chí kể mười nhà. Người mới nên đọc Nho, Mặc, Đạo, Pháp trước, các nhà khác sau.
Chữ “trăm” ở đây là ước lệ, không phải con số đếm được. Thời ấy có rất nhiều người mở trường, du thuyết, viết sách; về sau các học giả đời Hán mới xếp họ vào từng “nhà” để dễ gọi. Biết cách xếp loại ra đời thế nào thì đọc sách chư tử đỡ bị những nhãn mác làm sai lệch.
Vì sao gọi là bách gia chư tử?
Nghĩa từng chữ
Bách gia 百家 là trăm nhà, chỉ số đông các dòng học thuật. Chư tử 諸子 là các vị thầy; chữ tử 子 đặt sau họ là cách tôn xưng bậc thầy, như Khổng Tử, Mặc Tử, Hàn Phi Tử. Cùng một chữ “Tử” vừa chỉ người vừa thành tên sách do môn đệ người ấy chép lại.
Bối cảnh ra đời
Từ cuối Xuân Thu sang Chiến Quốc, nhà Chu suy, các nước chư hầu tranh nhau người giỏi. Kẻ sĩ có học đi từ nước này sang nước khác trình bày kế trị nước. Nước Tề lập học cung Tắc Hạ, nơi nhiều học giả được cấp bổng để giảng và tranh luận. Chính nhu cầu thuyết phục vua chúa khiến các nhà phải mài sắc lập luận, và văn xuôi nghị luận Trung Hoa trưởng thành từ đó.
Hai bảng phân loại cổ khác nhau thế nào?
Hai cách xếp loại được dẫn nhiều nhất đều ra đời vào đời Hán, tức là sau thời chư tử khá lâu. Đặt cạnh nhau thấy ngay chỗ giống và khác:
| Tiêu chí | Tư Mã Đàm, Luận lục gia yếu chỉ | Ban Cố, Hán thư Nghệ văn chí |
|---|---|---|
| Số nhà | Sáu nhà | Mười nhà, trong đó chín nhà “đáng xem” |
| Danh sách | Âm dương, Nho, Mặc, Danh, Pháp, Đạo đức | Nho, Đạo, Âm dương, Pháp, Danh, Mặc, Tung hoành, Tạp, Nông, Tiểu thuyết |
| Nơi chép | Thái sử công tự tự, cuối bộ Sử ký | Phần chư tử lược trong mục thư tịch của Hán thư, dựa trên Thất lược của Lưu Hâm |
| Thái độ người xếp | Nghiêng về Đạo đức (Đạo gia), cho rằng nhà này gom được chỗ hay của các nhà khác | Đặt Nho gia lên đầu, coi các nhà khác là nhánh tách ra |
| Cụm từ để lại | Lục gia | Cửu lưu thập gia |
Câu trong Hán thư “chư tử thập gia, kỳ khả quan giả cửu gia nhi dĩ” nghĩa là mười nhà chư tử, chỗ đáng xem chỉ chín nhà; nhà bị gạt ra là Tiểu thuyết gia, vốn chép lời đồn ngoài phố. Thành ngữ “tam giáo cửu lưu” trong tiếng Việt về sau mang nghĩa đủ hạng người, nhưng gốc của “cửu lưu” là chín dòng học thuật này.
Mỗi nhà chính nói điều gì cốt lõi?
Gói mỗi nhà vào hai, ba câu chắc chắn đơn giản hoá, nhưng đủ làm khung để khi đọc nguyên văn bạn biết mình đang đứng ở đâu.
Nho gia. Khổng Tử, Mạnh Tử, Tuân Tử. Trị nước bằng đức và lễ, người cầm quyền tự sửa mình trước, chú trọng giáo hoá và quan hệ đúng danh phận.
Mặc gia. Mặc Địch. Kiêm ái (thương yêu không phân biệt thân sơ), phản đối chiến tranh xâm lược, tiết kiệm, đề cao người tài bất kể xuất thân.
Đạo gia. Lão Tử, Trang Tử. Đạo là gốc của muôn vật, chủ trương vô vi, bớt can thiệp, giữ sự tự nhiên; Trang Tử thêm cái nhìn tương đối về đúng sai.
Pháp gia. Thương Ưởng, Thân Bất Hại, Thận Đáo, Hàn Phi. Trị nước bằng luật công khai, thưởng phạt nghiêm, vua giữ thuật và thế.
Danh gia. Huệ Thi, Công Tôn Long. Xét quan hệ giữa tên gọi và thực tế, đưa ra những mệnh đề nghe như nghịch lý để buộc người nghe nghĩ kỹ về khái niệm.
Âm dương gia. Trâu Diễn. Giải thích vũ trụ và sự thay đổi triều đại bằng âm dương, ngũ hành; ở đây ta đọc như một học thuyết vũ trụ luận của thời ấy.
Các nhà còn lại. Tung hoành gia (thuật ngoại giao hợp tung, liên hoành), Nông gia (người cai trị cùng dân cày cấy), Tạp gia (gom ý nhiều nhà), Binh gia (Tôn Tử, nghệ thuật dùng binh — Hán thư xếp vào mục binh thư riêng).
Nên đọc theo thứ tự nào để không lạc?
Lộ trình dưới đây đi theo mạch tranh luận: mỗi chặng sau phản bác hoặc kế thừa chặng trước, nên đọc tới đâu thấy các nhà “nói chuyện với nhau” tới đó.
- Luận ngữ, chọn các thiên Học nhi, Vi chính, Nhan Uyên: nắm khái niệm nhân, lễ, chính danh làm mốc so sánh.
- Mặc Tử, các thiên Kiêm ái và Phi công: thấy ngay phe phản biện Nho gia mạnh nhất thời đó.
- Mạnh Tử, thiên Lương Huệ Vương và Công Tôn Sửu: Nho gia đáp trả Mặc gia và Dương Chu.
- Lão Tử, đọc trọn 81 chương nhưng chậm, mỗi lần vài chương.
- Trang Tử, bảy thiên nội trước, ngoại thiên và tạp thiên sau.
- Tuân Tử, các thiên Khuyến học, Thiên luận, Tính ác, Chính danh: Nho gia đã hấp thu nhiều điều từ các nhà khác.
- Hàn Phi Tử, các thiên Ngũ đố, Hiển học, Nhị bính: đỉnh cao Pháp gia, học trò của Tuân Tử.
- Thiên hạ (thiên cuối sách Trang Tử) và Phi thập nhị tử (Tuân Tử): người xưa tự tổng kết các nhà, đọc cuối để đối chiếu với hiểu biết của mình.
Không cần đọc hết một bộ rồi mới sang bộ khác. Đọc các thiên tiêu biểu theo vòng này một lượt, sau đó quay lại đào sâu nhà nào bạn thấy hợp.
Những ngộ nhận hay gặp khi mới tiếp cận
Ngộ nhận thứ nhất là coi mỗi “nhà” như một đảng phái có cương lĩnh thống nhất. Thật ra nhãn Pháp gia hay Danh gia do người đời Hán gắn lại; bản thân Thận Đáo hay Huệ Thi chưa chắc đã tự nhận mình thuộc nhà nào. Trong cùng một nhà vẫn có người cãi nhau gay gắt, như Mạnh Tử và Tuân Tử về bản tính con người.
Ngộ nhận thứ hai là đồng nhất Đạo gia với Đạo giáo. Đạo gia ở đây là triết học trong sách Lão Tử, Trang Tử; Đạo giáo là một tổ chức tín ngưỡng hình thành muộn hơn nhiều. Site này chỉ bàn phần văn bản và tư tưởng.
Ngộ nhận thứ ba là tin rằng sách mang tên một vị thầy do chính vị ấy viết. Phần lớn sách chư tử do môn đệ, hậu học chép và bổ sung qua nhiều đời, rồi đến đời Hán mới được hiệu đính thành bản gần với bản ta đọc hôm nay. Đọc với ý thức đó, bạn sẽ không ngạc nhiên khi thấy trong một cuốn có những đoạn nói khác nhau.
Ngộ nhận thứ tư là xếp hạng nhà nào “đúng” nhà nào “sai”. Mỗi nhà trả lời một câu hỏi của thời loạn: làm sao cho thiên hạ yên. Câu trả lời khác nhau vì họ nhìn từ chỗ đứng khác nhau, và chính sự khác ấy làm nên giá trị của cả thời kỳ.
Chuẩn bị gì trước khi mở sách?
Một ít chuẩn bị giúp việc đọc bớt nản, nhất là với người đọc qua bản dịch:
- Một bản có nguyên văn chữ Hán kèm phiên âm Hán Việt và dịch nghĩa, để khi bản dịch tối nghĩa còn có chỗ nhìn lại chữ gốc.
- Một cuốn sổ ghi khái niệm: mỗi lần gặp nhân, nghĩa, đạo, đức, pháp, thế, danh, thực thì chép câu gốc và số thiên, chương.
- Một bảng niên biểu thô Xuân Thu – Chiến Quốc để biết ai sống trước ai sau; nhiều cuộc tranh luận chỉ hiểu được khi biết thứ tự này.
- Thói quen đọc chậm, mỗi ngày một hai đoạn, đọc to phần phiên âm. Văn ngôn rất cô đọng, đọc nhanh là trôi tuột.
- Không cần mua trọn bộ sách đắt tiền ngay từ đầu; thư viện các trường có khoa Ngữ văn, Hán Nôm, Triết học thường có sẵn bản dịch để mượn đọc thử.
Câu hỏi thường gặp
Bách gia chư tử có đúng một trăm nhà không?
Không. Bách gia là cách nói ước lệ chỉ rất nhiều dòng học thuật. Các bảng phân loại cổ chỉ gom lại thành sáu nhà theo Tư Mã Đàm hoặc mười nhà theo Hán thư Nghệ văn chí.
Cửu lưu thập gia nghĩa là gì?
Đây là cách xếp của Hán thư: chư tử có mười nhà, nhưng chỉ chín nhà được coi là có học thuyết đáng xem, nên gọi là chín dòng. Nhà bị gạt ra là Tiểu thuyết gia, chuyên chép chuyện đồn đại ngoài phố.
Binh gia có thuộc bách gia chư tử không?
Trong cách nói thông thường, Binh gia với Tôn Tử thường được kể chung vào bách gia. Riêng Hán thư Nghệ văn chí xếp sách binh vào một mục riêng, tách khỏi phần chư tử.
Người mới nên bắt đầu từ sách nào?
Nên bắt đầu bằng vài thiên Luận ngữ để có mốc, rồi đọc Mặc Tử thiên Kiêm ái để thấy tiếng nói phản biện. Hai văn bản này ngắn, câu văn tương đối dễ, mở đường cho các sách khó hơn.
Đọc bản dịch có đủ không hay phải biết chữ Hán?
Đọc bản dịch tốt vẫn hiểu được ý chính. Tuy vậy nên chọn bản có kèm nguyên văn và phiên âm, vì nhiều khái niệm như đạo, đức, danh khó dịch trọn nghĩa, nhìn chữ gốc giúp tránh hiểu lệch.