Muốn giữ sách giấy dó Hán Nôm trong nhà, cần ba điều: khô ráo ổn định, sạch bụi và côn trùng, ít bị đụng chạm. Cất trong hộp sạch đặt cao khỏi nền, tránh nắng, kiểm tra vài tháng một lần, và tuyệt đối không ép plastic hay dán băng dính.
Giấy dó làm từ vỏ cây dó, sợi dài, ít chất phụ gia, nên nếu được giữ yên thì có thể bền rất lâu. Những cuốn sách hay gia phả hư hại trong các gia đình phần lớn không phải vì giấy kém, mà vì nhà ẩm, mối từ tường lan sang, hoặc vì những cách “giữ gìn” sai như ép nhựa, dán keo, phơi nắng gắt. Dưới đây là những việc cụ thể bạn tự làm được.
Giấy dó sợ những gì?
Mỗi tác nhân gây hại để lại dấu hiệu riêng. Nhận ra sớm thì xử lý đơn giản hơn nhiều.
| Tác nhân | Dấu hiệu | Hậu quả | Phòng ngừa |
|---|---|---|---|
| Ẩm cao | Giấy mềm nhũn, dính tờ, mùi ẩm | Mốc, mực nhoè, giấy dính chặt | Cất cao, kín gió lùa, dùng gói hút ẩm |
| Nấm mốc | Đốm trắng, xám, nâu hoặc lông tơ trên giấy | Giấy mục, ố vàng, lan sang sách khác | Giữ khô, không để sách sát tường |
| Mối | Đường đất nâu trên tường, gỗ tủ; giấy bị gặm thành khối | Mất nguyên tập trong vài tuần | Không đặt tủ sát tường, sát nền |
| Mọt, nhậy | Lỗ nhỏ xuyên qua nhiều tờ, bụi giấy mịn | Thủng chữ, đứt dòng | Kiểm tra định kỳ, giữ sạch bụi |
| Ánh sáng mạnh | Giấy vàng giòn, màu nhạt dần | Giấy gãy theo nếp, mất màu trang trí | Tránh nắng trực tiếp, không treo bản gốc |
| Tay người | Vết bẩn, mép quăn, rách nếp gấp | Rách dần mỗi lần mở | Tay khô sạch, mở trên mặt phẳng |
Trong khí hậu nhiều nơi ở nước ta, độ ẩm mùa nồm hoặc mùa mưa là kẻ thù số một. Các hướng dẫn bảo quản giấy thường khuyên giữ độ ẩm ở mức trung bình và ổn định, tránh để lên xuống thất thường. Một nhiệt ẩm kế điện tử nhỏ đặt cạnh tủ giúp bạn biết chỗ cất đang ở mức nào.
Cất ở đâu, cất trong gì?
Chọn chỗ đặt
Chọn phòng ít người qua lại, không chung vách với bếp hay nhà tắm, không dưới mái dột. Tủ hoặc hòm đặt cách tường vài phân và kê cao khỏi nền ít nhất một gang tay, để không khí lưu thông và mối khó leo trực tiếp. Gian thờ thường là nơi gia đình muốn cất gia phả, sắc phong; nếu vậy, đặt hộp ở ngăn tủ kín, tránh khói hương bám trực tiếp lên giấy.
Hộp và lớp bọc
Lý tưởng là hộp giấy bìa không axit, loại dùng trong lưu trữ. Nếu chưa có, hộp gỗ khô, sạch, lót giấy trắng mộc cũng tạm được. Mỗi cuốn sách bọc riêng trong giấy trắng không in, hoặc vải bông sạch, rồi mới xếp vào hộp. Tránh túi ni lông kín vì hơi ẩm bên trong không thoát ra được.
Tư thế đặt sách
Sách đóng chỉ nên đặt nằm, xếp chồng thấp, không dựng đứng như sách hiện đại vì gáy mềm sẽ bị chùng. Sắc phong và tờ lớn nên cuộn lỏng quanh một ống to bọc giấy sạch, hoặc để phẳng trong hộp dẹt; không gấp thêm nếp mới.
Kiểm tra định kỳ: làm gì mỗi lần mở hòm?
Vài tháng một lần, nhất là sau mùa nồm và mùa mưa, hãy dành một buổi kiểm tra theo thứ tự:
- Chọn ngày khô ráo, mở hòm trong phòng sáng nhưng không có nắng chiếu thẳng.
- Rửa tay, lau khô; nếu có găng tay vải bông sạch thì dùng, nếu không thì tay khô sạch vẫn tốt hơn găng ẩm.
- Ngửi trước khi mở bọc: mùi ẩm mốc là dấu hiệu cần xử lý ngay.
- Nhìn mặt ngoài từng bọc, đáy hộp, góc hộp xem có đường đất, bụi giấy, xác côn trùng không.
- Mở vài tờ đầu, tờ cuối mỗi cuốn, soi những chỗ dễ hỏng như gáy, nếp gấp, lề dưới.
- Ghi ngày kiểm tra và tình trạng vào một tờ sổ để trong hòm.
Đừng mở toàn bộ từng tờ mỗi lần kiểm tra. Mục đích là phát hiện sớm dấu hiệu bất thường, không phải đọc lại sách; giở nhiều cũng là một kiểu hao mòn.
Khi phát hiện mốc hoặc mối thì làm gì?
Thấy mốc
Tách cuốn bị mốc ra khỏi hòm ngay để mốc không lan. Đặt lên giấy sạch nơi khô thoáng, trong bóng râm, cho giấy khô dần tự nhiên. Không phơi nắng gắt vì giấy ẩm khô nhanh sẽ co, nhăn và giòn. Không lau mốc bằng cồn, nước tẩy hay khăn ướt. Khi giấy đã khô, mốc dạng bụi có thể phủi rất nhẹ bằng chổi lông mềm, làm ngoài trời, đeo khẩu trang. Mốc đã ăn vào giấy, thành đốm màu, thì cần người làm phục chế.
Thấy mối, mọt
Bọc kín ngay phần bị hại trong túi riêng, mang ra khỏi chỗ cất, kiểm tra toàn bộ tủ, hòm và tường xung quanh. Xử lý mối ở công trình là việc của thợ diệt mối, nhưng đừng phun thuốc trực tiếp lên sách. Với sách đã bị mối gặm dính thành khối, không cố bóc từng tờ; hãy liên hệ thư viện, trung tâm lưu trữ hoặc cơ quan nghiên cứu Hán Nôm để được hướng dẫn.
Thấy giấy dính tờ
Tờ dính do ẩm không nên tách bằng dao hay móng tay. Để khô từ từ, nhiều trường hợp tự tách được. Chỗ dính chặt cần người có dụng cụ và kinh nghiệm.
Những việc tưởng tốt mà hại giấy
Ép plastic. Màng nhựa ép nhiệt dính vào sợi giấy, không gỡ ra được, giữ hơi ẩm và hoá chất bên trong, lâu dần làm giấy vàng và giòn hơn.
Dán băng dính lên chỗ rách. Keo băng dính ngấm vào giấy, để lại vệt vàng nâu và rất khó gỡ. Chỗ rách nên kẹp tạm giữa hai tờ giấy sạch, chờ vá bằng giấy dó và hồ chuyên dụng.
Phơi sách ngoài nắng cho khô. Tia nắng làm giấy bạc màu và giòn. Hong khô nơi thoáng gió trong bóng râm là đủ.
Rải băng phiến trực tiếp vào sách. Hoá chất bay hơi có thể ảnh hưởng tới giấy và mực, lại không thay được việc giữ khô và kiểm tra định kỳ.
Đóng lại bìa cứng ở hiệu photocopy. Xén mép và dán keo làm mất bản tâm, lề có bút tích, và gây hại lâu dài cho gáy sách.
Ngoài việc cất giữ: chụp lại để giảm đụng chạm
Cách bảo vệ bản gốc tốt nhất là ít phải mở nó. Khi có dịp, hãy chụp lại toàn bộ cuốn sách hoặc tờ sắc phong trong một buổi, mỗi trang một ảnh rõ nét, ghi số tờ. Bộ ảnh này dùng cho việc đọc, dịch, chia sẻ trong họ; bản gốc chỉ mở khi thật cần.
Khi chụp, đặt sách trên mặt bàn phủ vải sạch, dùng ánh sáng tự nhiên gần cửa sổ hoặc hai đèn chiếu chéo, không dùng đèn nháy sát mặt giấy. Giữ trang bằng một thanh thước gỗ nhẹ hoặc dải vải có túi cát nhỏ đặt ở lề, không đè tay lên chữ. Đặt một thước kẻ cạnh trang trong ảnh đầu tiên để sau này biết kích thước thật. Lưu ảnh ở hai nơi khác nhau, ví dụ một ổ cứng trong nhà và một bản gửi người thân giữ, vì một bộ ảnh chỉ nằm trên một điện thoại thì cũng mong manh như chính cuốn sách.
Nếu gia đình có nhiều tư liệu quý đang xuống cấp, hãy hỏi thư viện tỉnh, trung tâm lưu trữ hoặc cơ quan nghiên cứu Hán Nôm về các chương trình hỗ trợ bảo quản, số hoá. Gửi bảo quản không có nghĩa là mất quyền sở hữu; điều kiện cụ thể cần thoả thuận và ghi rõ bằng văn bản.
Câu hỏi thường gặp
Sách giấy dó Hán Nôm nên cất ở đâu trong nhà?
Cất trong hộp sạch, đặt trong tủ kín cách tường và kê cao khỏi nền, ở phòng khô, không chung vách bếp hay nhà tắm, tránh nắng chiếu thẳng và khói hương bám trực tiếp.
Có nên ép plastic gia phả cổ cho bền không?
Không nên. Ép nhiệt không gỡ ra được, giữ ẩm và hoá chất bên trong, lâu dần làm giấy vàng, giòn. Hãy bọc giấy sạch, cất trong hộp và chụp ảnh để dùng hằng ngày.
Sách cổ bị mốc thì xử lý thế nào?
Tách cuốn bị mốc ra, hong khô trong bóng râm nơi thoáng, không dùng cồn hay nước tẩy. Khi khô, phủi rất nhẹ bằng chổi lông mềm. Đốm mốc đã ăn vào giấy cần người phục chế.
Bao lâu nên kiểm tra tủ sách Hán Nôm một lần?
Vài tháng một lần là hợp lý, nhất là sau mùa nồm và mùa mưa. Mỗi lần chỉ cần xem mùi, đáy hộp, góc hộp và vài tờ dễ hỏng, không cần giở hết.
Sách đóng chỉ nên đặt đứng hay nằm?
Nên đặt nằm, xếp chồng thấp. Gáy sách đóng chỉ mềm, dựng đứng lâu ngày sẽ chùng, xô lệch tờ và rách ở chỗ khâu.
Chỗ rách trên sắc phong có dán băng dính được không?
Không nên. Keo băng dính để lại vệt nâu và rất khó gỡ. Hãy kẹp tạm chỗ rách giữa hai tờ giấy sạch, chờ người phục chế vá bằng giấy dó và hồ chuyên dụng.