Cấu trúc một tấm văn bia: trán, thân, đế và dòng lạc khoản

Một tấm văn bia thường có năm phần nhìn thấy được: trán bia mang tiêu đề, thân bia chứa bài ký và bài minh, dòng lạc khoản ghi thời gian và người soạn, diềm trang trí bao quanh, và đế bia bên dưới. Nhận ra năm phần này trước, bạn mới biết chữ nào cần đọc kỹ.

Người mới thường đứng trước bia và đọc từ chữ đầu tiên mình nhận ra, rồi lạc giữa một khối chữ dày đặc không dấu câu. Cách làm của người trong nghề ngược lại: nhìn tổng thể, khoanh vùng từng phần, đọc tiêu đề và lạc khoản trước để biết bia nói về việc gì, lập năm nào, rồi mới quay vào thân bài. Bài này đi lần lượt từng phần như thế.

Tấm bia gồm những bộ phận vật chất nào?

Trước khi nhìn chữ, hãy nhìn hình khối. Bia một mặt, bia hai mặt và bia bốn mặt (bia tứ diện, thường là một trụ đá vuông) có cách bố trí văn bản khác nhau, nên việc đầu tiên là đi một vòng quanh bia.

Trán bia

Trán bia là phần đầu, thường cong vòm hoặc vát góc. Hoa văn hay gặp là đôi rồng chầu vào một vòng tròn ở giữa, mây cuộn, lá đề cách điệu hoặc hoa cúc. Ngay dưới hoa văn, hoặc trong một ô chữ nhật giữa trán, là tiêu đề bia, thường viết chữ to hơn hẳn thân bia, có khi dùng lối chữ triện.

Thân bia và diềm

Thân bia là mặt phẳng lớn nhất, nơi khắc toàn bộ văn bản chính. Hai bên và phía dưới thân bia thường có diềm, tức dải hoa văn chạy viền: sóng nước, dây leo, hoa lá. Diềm không mang chữ, nhưng kiểu hoa văn giúp người nghiên cứu so sánh phong cách giữa các thời kỳ, nên khi chụp ảnh vẫn cần chụp đủ.

Đế bia

Đế có thể là một khối đá vuông chạm cánh sen hoặc sóng nước, hoặc tượng rùa đội bia. Các bia tiến sĩ trong Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội đặt trên lưng rùa đá là ví dụ nhiều người biết. Ở làng, đế vuông đơn giản phổ biến hơn, và nhiều bia đã mất đế, được chôn thẳng xuống đất.

Văn bản trên thân bia chia làm mấy lớp?

Tiêu đề

Tiêu đề cho biết bia thuộc loại gì. Những chữ hay xuất hiện ở cuối tiêu đề là bi (bia), bi ký (bài ký khắc bia), minh (bài minh), bi chí. Phần đứng trước thường là tên công trình hoặc sự việc, ví dụ tên một ngôi đình, một cây cầu, một con đê. Chỉ cần đọc được tiêu đề, bạn đã biết bia là bia dựng cầu, bia sửa đình hay bia ghi công đức.

Bài ký

Bài ký là phần văn xuôi kể lại sự việc: vì sao làm, ai khởi xướng, làm trong bao lâu, tốn bao nhiêu công sức. Đây là phần dài nhất, viết liền một mạch, không có dấu câu, xuống cột chỉ vì hết chỗ chứ không phải vì hết ý.

Bài minh

Bài minh là đoạn văn vần đặt sau bài ký, thường mở bằng chữ minh viết (lời minh rằng). Câu minh hay có bốn chữ, gieo vần cách, nội dung ca ngợi hoặc gói gọn ý bài ký. Nhận ra chữ minh viết là bạn biết phần văn xuôi đã hết.

Lạc khoản

Lạc khoản là dòng ghi thời điểm lập bia và những người làm ra nó: niên hiệu, năm can chi, tháng, ngày, rồi người soạn văn, người viết chữ, người khắc đá. Dòng này thường nằm ở cột cuối cùng bên trái, chữ nhỏ hơn hoặc đặt thấp xuống.

Danh sách công đức

Nhiều bia làng có thêm mặt sau hoặc hai mặt bên ghi tên người đóng góp kèm số tiền, số ruộng. Phần này chia thành từng ô hoặc từng hàng ngang, đọc khác hẳn văn xuôi phía trước.

Đọc theo thứ tự nào để không lạc?

Thứ tự dưới đây giúp bạn nắm được ý chính chỉ sau vài phút, trước khi bắt tay vào đọc từng chữ.

Đi theo thứ tự này, phần lớn tấm bia đã được định vị trước khi bạn phải tra chữ khó. Nếu chỉ có ít thời gian ở thực địa, ưu tiên chụp ảnh rõ bước 1 và 2.

Chữ trên bia chạy theo hướng nào?

Chữ trên bia viết theo cột dọc, đọc từ trên xuống dưới, cột thứ nhất nằm ở bên phải và các cột tiếp theo lùi dần sang trái. Đây là quy ước chung của văn bản chữ Hán và chữ Nôm, áp dụng cho cả sách, sắc phong, gia phả.

Điểm dễ làm người mới bối rối là có những cột bị ngắt giữa chừng rồi chữ tiếp theo lại nhô cao hơn đầu các cột khác. Đó là phép đài, tức nâng chữ lên để tỏ lòng kính: những chữ chỉ vua, triều đình, trời đất, tổ tiên được đưa lên đầu một cột mới, có khi cao hơn mép chung một hoặc hai ô. Cột bị bỏ trống phía dưới không có nghĩa là hết câu, mà câu vẫn tiếp tục sang cột kế.

Ngược lại, một khoảng trống đầu cột, tức cột bắt đầu thấp hơn mép chung, thường đánh dấu đoạn mới hoặc phần phụ như lạc khoản. Ghi nhận những chỗ cao thấp này khi chép tay giúp bạn khôi phục được cách ngắt ý của người soạn.

Bia bốn mặt thì bắt đầu từ mặt nào?

Với bia tứ diện, mặt có tiêu đề lớn và hoa văn trán đẹp nhất thường là mặt chính, hay quay ra phía cổng hoặc phía sân đình. Bài ký bắt đầu từ mặt chính rồi chạy tiếp sang mặt kế bên. Nếu mỗi mặt có tiêu đề riêng ghi chữ nhất, nhị, tam, tứ hoặc ghi phương hướng, cứ theo đó mà xếp.

Trường hợp không có ký hiệu, cách kiểm tra là đọc cột cuối của một mặt và cột đầu của mặt bên cạnh xem câu có nối liền không. Nếu cụm chữ bị ngắt đôi giữa hai mặt, đó là hai mặt liên tiếp. Hãy ghi số mặt bằng phấn trên giấy ghi chú của mình, đừng viết lên đá.

Một tình huống gặp ở nhiều làng: bia bị xoay lệch khi dời từ chỗ cũ về sân đình mới, nên mặt chính lại quay vào tường. Ảnh chụp lúc đó dễ bị đánh số sai. Thà chụp dư cả bốn mặt và ghi rõ hướng thực tế, rồi sắp xếp lại khi đọc kỹ ở nhà.

Những lỗi hay gặp khi mới tập đọc bia

Đọc từ trái sang phải. Thói quen đọc chữ quốc ngữ khiến nhiều người bắt đầu từ cột bên trái, tức là đọc lạc khoản trước rồi đi ngược lên bài ký. Kết quả là câu nào cũng thấy vô nghĩa.

Coi bài minh là một bài thơ riêng. Bài minh gắn với bài ký phía trước; tách nó ra rồi dịch như thơ độc lập là mất bối cảnh, dễ hiểu sai đại từ và điển tích.

Bỏ qua dòng chữ nhỏ cuối bia. Tên người soạn và người viết chữ nằm ở đó. Đây là thông tin giúp xác định giá trị văn bản, và cũng là phần hay bị mòn nhất vì nằm sát đất.

Đoán chữ mòn rồi chép như chữ chắc chắn. Chữ không đọc được nên đánh dấu bằng ô vuông, chữ đoán thì để trong ngoặc. Một bản chép trung thực có nhiều ô vuông vẫn quý hơn bản chép trơn tru nhưng bịa chữ.

Lau bia bằng bàn chải cứng hoặc nước tẩy. Muốn đọc rõ chỉ nên dùng nước sạch và bàn chải lông mềm, hoặc chụp ảnh với ánh sáng chiếu xiên. Hoá chất và bàn chải sắt làm bong lớp mặt đá, chữ mất vĩnh viễn.

Việc cần làm ngay khi đứng trước một tấm bia

Bạn có thể thực hiện các bước sau trong khoảng nửa giờ, không cần biết nhiều chữ Hán:

• Đi quanh bia, xác định bia một mặt, hai mặt hay bốn mặt, ghi hướng từng mặt.
• Đo chiều cao, chiều rộng, độ dày bằng thước dây; ghi chất liệu đá và tình trạng nứt, mòn.
• Chụp toàn cảnh mỗi mặt, sau đó chụp gần trán bia, lạc khoản và từng nhóm năm, sáu cột.
• Chụp thêm một lượt với ánh sáng chiếu xiên từ bên cạnh, dùng đèn pin hoặc tấm hắt sáng để nét khắc nổi lên.
• Chép lại tiêu đề và dòng niên hiệu ngay tại chỗ nếu đọc được, đánh dấu chữ còn nghi ngờ.
• Hỏi người trông coi đình về nguồn gốc bia, lần di dời gần nhất, và ghi lại nguyên văn lời kể.

Về nhà, việc đối chiếu ảnh với bản chép tay sẽ nhanh hơn nhiều khi bạn đã biết tấm bia gồm những phần nào và từng phần nằm ở đâu.

Câu hỏi thường gặp