Rập văn bia là áp giấy dó ẩm lên mặt bia, vỗ cho giấy ăn vào nét khắc, rồi chấm mực tàu đều lên mặt giấy để nét chữ hiện thành màu trắng trên nền đen. Làm đúng cách thì mặt đá không bị ảnh hưởng, nhưng phải xin phép và tránh hoá chất.
Thác bản có giá trị riêng mà ảnh chụp không thay được: nó cùng kích thước với bia, giữ được những nét mòn mà máy ảnh chỉ thấy như vết loang, và đọc được dưới mọi điều kiện ánh sáng. Nhiều kho thác bản văn bia rập từ đầu thế kỷ XX đến nay vẫn là nguồn chính cho người nghiên cứu Hán Nôm. Với một nhóm sưu tầm ở làng, rập bia là việc làm được, miễn là theo đúng thứ tự và biết dừng khi bia không chịu nổi.
Khi nào nên rập, khi nào chỉ nên chụp ảnh?
Nên rập khi nét khắc còn đủ sâu, mặt đá chắc, không bong vảy, và bạn cần một bản đọc chuẩn để phiên âm, đối chiếu lâu dài. Bia đá xanh hạt mịn, khắc chữ sâu là loại cho thác bản đẹp nhất.
Chỉ nên chụp ảnh khi mặt đá đã bở, sờ tay thấy rơi cát, có vết nứt chân chim, có lớp rêu bám chặt vào nét chữ, hoặc bia bằng đá ong, đá vôi mềm. Vỗ nhiều lần lên những bề mặt như thế sẽ làm bong thêm từng mảnh nhỏ. Bia đã sơn phủ, đã tô mực đỏ hoặc nhũ vàng cũng không nên rập vì giấy có thể kéo theo lớp sơn.
Một phép thử đơn giản: miết nhẹ đầu ngón tay ở góc dưới bia, chỗ ít chữ. Nếu đầu ngón tay dính bột đá, hãy bỏ ý định rập và chuyển sang chụp ảnh với ánh sáng chiếu xiên.
Phải xin phép ai trước khi rập?
Bia trong đình, chùa, nhà thờ họ hay di tích đều có người quản lý, và việc rập là tác động trực tiếp lên hiện vật. Trước khi mang dụng cụ đến, bạn cần:
- Hỏi ban quản lý di tích hoặc người trông coi; với di tích đã được xếp hạng, hỏi thêm Uỷ ban nhân dân cấp xã, phường về thủ tục theo quy định hiện hành.
- Nói rõ mục đích (nghiên cứu, lưu giữ cho làng, hỗ trợ dịch thuật), thời gian làm và số người tham gia.
- Hẹn một buổi khô ráo, có người của làng đứng xem và ký nhận sau khi làm xong.
- Thoả thuận trước việc để lại cho làng một bản thác bản hoặc bản ảnh, vì đó là tư liệu của cộng đồng.
Đừng rập bia trong lúc không có ai, kể cả khi bia đứng ngoài cánh đồng. Một tấm bia bị ai đó vỗ mực đen sì mà không báo trước dễ gây hiểu lầm, và làng có quyền từ chối.
Cần chuẩn bị những gì?
Bộ dụng cụ không đắt nhưng mỗi thứ có lý do riêng. Thiếu thứ nào thì đừng thay bằng đồ tạm có hại cho đá.
| Dụng cụ | Yêu cầu | Vì sao | Không dùng |
|---|---|---|---|
| Giấy | Giấy dó hoặc giấy bản mỏng, dai, khổ lớn hơn mặt bia | Ướt vẫn bền, ăn sâu vào nét khắc | Giấy in văn phòng, giấy báo |
| Bình xịt nước | Nước sạch, xịt sương mịn | Làm ẩm đều để giấy bám đá | Nước có xà phòng, nước tẩy |
| Bàn chải lông mềm | Lông dày, mềm, khô | Vỗ và ép giấy vào lòng nét chữ | Bàn chải nhựa cứng, bàn chải sắt |
| Quả dập | Bông bọc trong vải mịn, buộc tròn cỡ nắm tay | Chấm mực đều mà không chọc thủng giấy | Miếng bọt biển, cọ sơn |
| Mực | Mực tàu thỏi mài hoặc mực nước gốc than, pha vừa | Không loang, không ngấm qua giấy vào đá | Mực bút bi, sơn, mực in dầu |
| Băng giấy | Loại bóc ra không để lại keo, chỉ dán mép giấy vào khung | Giữ giấy khỏi bị gió lật | Băng keo dán thẳng lên đá |
Mang thêm khăn sạch, thước dây, sổ ghi và một tấm ni lông lớn để lót dưới chân bia, tránh mực rơi xuống nền gạch của di tích.
Các bước rập một mặt bia
Mỗi mặt bia lớn có thể mất từ một đến vài giờ. Nếu bia có trán chạm nổi cao, nên rập riêng phần trán bằng một tờ khác để giấy không bị căng rách ở chỗ gồ ghề.
Làm sạch và làm ẩm
Phủi bụi, lá khô bằng chổi lông mềm. Không cạo rêu bằng dao. Trải giấy lên mặt bia, rồi xịt nước sương mịn từ trên xuống cho giấy ẩm đều, bám vào đá. Giấy phải phủ rộng hơn vùng chữ vài phân để còn lề cầm.
Ép giấy vào nét khắc
Dùng bàn chải lông mềm vỗ nhẹ, đều tay, đi từ giữa ra ngoài để đuổi bọt khí. Nét chữ sẽ dần lõm xuống trên mặt giấy. Chỗ nào giấy rách nhỏ thì đắp một mẩu giấy ẩm lên vá, đừng kéo cả tờ ra làm lại.
Chờ giấy se
Đây là bước người mới hay vội. Giấy còn ướt mà chấm mực, mực sẽ loang và ngấm qua giấy xuống đá. Đợi đến khi sờ vào thấy giấy hơi khô mặt nhưng vẫn ôm sát đá, thời gian tuỳ nắng gió.
Vỗ mực
Chấm quả dập vào mực đã dàn mỏng trên một miếng kính hoặc đĩa, thử lên giấy nháp, rồi vỗ nhẹ lên mặt giấy trên bia. Đi nhiều lượt nhạt hơn là một lượt đậm. Phần mặt phẳng sẽ đen, phần lõm của nét chữ không chạm mực nên giữ màu trắng của giấy.
Gỡ giấy và phơi
Khi mực đã khô mặt, gỡ giấy từ một góc trên xuống, chậm và đều. Đặt thác bản lên mặt phẳng sạch cho khô hẳn trong bóng râm. Sau đó lau lại mặt bia bằng khăn ẩm sạch, kiểm tra không còn vết mực, và mời người của làng xem lại.
Những việc tuyệt đối không làm
Không chà than, chì hay sáp trực tiếp lên đá. Cách này nhanh nhưng để lại vệt đen bám vào lỗ rỗ của đá, rửa không sạch, lâu dần làm bia loang lổ.
Không dùng nước tẩy, axit, chất tẩy rêu mạnh. Những chất này ăn vào bề mặt đá vôi và đá xanh, làm nét khắc mờ đi nhanh hơn cả mấy chục năm mưa nắng.
Không rập lúc trời sắp mưa hoặc nắng gắt. Mưa làm mực chảy, nắng gắt làm giấy khô quá nhanh, co lại và rách ở chỗ nét khắc sâu.
Không rập lặp lại nhiều lần trong một thời gian ngắn. Mỗi lần vỗ là một lần tác động. Một bộ thác bản tốt nên được dùng chung, chụp lại, sao chép, thay vì mỗi nhóm lại tự rập.
Không cắt thác bản thành từng mảnh cho dễ cất. Cắt rời làm mất bố cục và quan hệ giữa các cột. Muốn gọn, hãy gấp theo nếp lỏng hoặc cuộn quanh lõi lớn.
Sau khi rập: ghi nhãn và lưu giữ thác bản thế nào?
Một thác bản không có thông tin đi kèm sẽ nhanh chóng trở thành tờ giấy đen không rõ gốc. Ngay khi giấy khô, hãy ghi vào mặt sau bằng bút chì mềm: tên bia hoặc nơi đặt bia, mặt số mấy, ngày rập, người rập. Không viết bằng bút bi hay bút dạ vì mực có thể thấm ra mặt trước.
Thác bản nên cuộn quanh một ống lớn bọc giấy sạch, mặt mực quay ra ngoài để không bị ép nếp, rồi cho vào hộp hoặc túi vải. Đặt nơi khô, tránh ánh nắng trực tiếp. Chụp ảnh thác bản ngay sau khi phơi khô, vì ảnh chụp thác bản thường dễ đọc hơn ảnh chụp bia, và đó là bản để chia sẻ cho người dịch.
Nếu làng muốn treo thác bản để trưng bày, hãy dùng một bản sao in lại từ ảnh. Bản gốc treo lâu ngày dưới đèn và gió sẽ giòn, mực bạc màu.
Câu hỏi thường gặp
Rập văn bia có làm hỏng bia không?
Với bia đá chắc, nét sâu, làm bằng nước sạch, giấy dó, bàn chải mềm và mực tàu thì tác động rất nhỏ. Bia bở, bong vảy, nứt hay đã sơn phủ thì không nên rập, chỉ chụp ảnh.
Vì sao chữ trên thác bản lại có màu trắng?
Mực chỉ chạm vào phần mặt phẳng của đá qua lớp giấy. Nét chữ khắc chìm lõm xuống nên không nhận mực, giữ màu trắng của giấy, tạo ra chữ trắng nền đen.
Có thể dùng giấy in thông thường để rập không?
Không nên. Giấy in văn phòng gặp nước là nhũn, rách ở các nét khắc sâu và không ôm được bề mặt đá. Giấy dó hoặc giấy bản mỏng, dai cho kết quả tốt hơn nhiều.
Thác bản và ảnh chụp văn bia khác nhau ra sao?
Thác bản cùng kích thước bia, giữ nét mòn và đọc được ở mọi ánh sáng. Ảnh chụp nhanh, không tác động lên đá, phù hợp với bia yếu. Hai cách bổ sung cho nhau.
Rập bia trong đình làng có cần xin phép không?
Cần. Bia là tài sản của cộng đồng, có khi thuộc di tích đã xếp hạng. Hãy hỏi người trông coi, ban quản lý di tích và chính quyền cấp xã, phường trước khi làm.
Mặt sau thác bản nên ghi những gì?
Ghi bằng bút chì mềm: nơi đặt bia, tên bia nếu biết, mặt số mấy, ngày rập, người rập. Những dòng này giúp thác bản không bị lẫn khi kho lưu trữ lớn dần.