Chữ Hán nhiều âm: đọc hành hay hàng, lạc hay nhạc theo văn cảnh

Nhiều chữ Hán có hai hoặc ba âm Hán Việt, và mỗi âm gắn với một nghĩa hoặc một từ loại riêng. Chữ 行 đọc hành khi là đi, làm; hàng khi là hàng lối; hạnh khi là nết na. Đọc sai âm thường kéo theo hiểu sai nghĩa.

Người mới học thường gặp chuyện này qua những chỗ quen tai mà không để ý: hiếu học nhưng hảo hán, ác nhân nhưng hiếu ố, trường giang nhưng hiệu trưởng. Đó đều là một chữ đọc hai cách. Khi đọc văn cổ, nhận ra chữ nhiều âm và chọn đúng âm là bước đầu tiên của việc hiểu đúng câu.

Những chữ nhiều âm hay gặp nhất

Bảng dưới đây gom các chữ nhiều âm có tần suất cao trong văn ngôn và trong từ Hán Việt người Việt đang dùng:

Vì sao một chữ lại có nhiều âm?

Lý do phổ biến nhất là đổi âm để đổi nghĩa hay đổi từ loại. Trong tiếng Hán cổ, cùng một chữ có thể vừa là tính từ vừa là động từ, và người ta phân biệt bằng cách đổi thanh điệu khi đọc. Giới ngữ văn gọi hiện tượng này là phá âm. Âm Hán Việt kế thừa sự phân biệt ấy: 好 hảo là tốt (tính từ), 好 hiếu là ưa thích (động từ); 惡 ác là xấu, 惡 ố là ghét.

Lý do thứ hai là chữ được mượn để ghi một từ khác. Chữ 說 thuyết là nói; nhưng trong văn cổ, nó còn được dùng để ghi từ duyệt nghĩa là vui, về sau người ta mới đặt riêng chữ 悅 duyệt. Vì vậy câu mở đầu Luận ngữ phải đọc là duyệt chứ không phải thuyết.

Lý do thứ ba là nghĩa phát triển thành hai nhánh khác hẳn nhau và mỗi nhánh giữ một âm. 長 trường là dài; người lớn tuổi, người đứng đầu thì đọc trưởng. 傳 truyền là trao lại; cái được trao lại thành sách thì đọc truyện.

Đọc thử vài câu kinh điển quen thuộc

Chữ nhiều âm dễ thấy nhất trong những câu đã thành quen thuộc. Dưới đây là vài câu ngắn trong Luận ngữ, kèm phiên âm và nghĩa:

不亦說乎

Câu đầu Luận ngữ: 學而時習之，不亦說乎 – học nhi thời tập chi, bất diệc duyệt hồ. Học mà thường ôn tập, chẳng cũng vui sao. Chữ 說 ở đây đọc duyệt, nghĩa là vui. Đọc thành thuyết thì câu thành học rồi ôn tập, chẳng cũng nói sao, vô nghĩa.

知者樂水，仁者樂山

Câu trong thiên Ung dã của Luận ngữ: 知者樂水，仁者樂山 – trí giả nhạo thuỷ, nhân giả nhạo sơn. Người trí ưa nước, người nhân ưa núi. Chữ 樂 làm động từ ưa thích nên sách cũ ghi âm nhạo. Trong thực tế, nhiều người quen đọc lạc, nhưng hiểu đúng thì phải là ưa thích chứ không phải vui.

三人行，必有我師焉

Câu trong thiên Thuật nhi: 三人行，必有我師焉 – tam nhân hành, tất hữu ngã sư yên. Ba người cùng đi, ắt có người làm thầy ta. Chữ 行 ở đây là đi, nên đọc hành.

唯仁者能好人，能惡人

Câu trong thiên Lý nhân: 唯仁者能好人，能惡人 – duy nhân giả năng hiếu nhân, năng ố nhân. Chỉ người có đức nhân mới biết yêu người, biết ghét người. Hai chữ 好 và 惡 đều là động từ, nên đọc hiếu và ố. Đọc hảo nhân, ác nhân thì câu thành người tốt, người ác, sai hẳn ý.

Quy luật giúp chọn âm nhanh

Xét từ loại trước. Nếu chữ đứng sau chủ ngữ và trước tân ngữ, làm động từ, thì nghĩ tới âm động từ: hiếu, ố, nhạo. Nếu chữ đứng trước danh từ để bổ nghĩa, nghĩ tới âm tính từ: hảo, ác.

Xét chữ đi kèm. Âm thường đi theo cụm cố định. Gặp 長 đi với 老 lão, 兄 huynh thì nghiêng về trưởng; gặp 長 đi với 江 giang, 久 cửu thì là trường.

Xét loại văn bản. Trong sử sách, 傳 đứng làm tên thiên thường đọc truyện, như liệt truyện. Trong câu kể việc trao lại thì đọc truyền.

Khi còn phân vân, tra từ điển phân âm. Từ điển Hán Việt tốt ghi rõ từng âm, mỗi âm một nhóm nghĩa. Đọc hết các nhóm rồi thử vào câu.

Những chữ nhiều âm ẩn trong hư từ và từ rất thường

Ngoài những chữ quen trong bảng, có vài chữ nhiều âm lẩn trong hư từ và động từ rất phổ biến, ít ai để ý:

為 vi và vị

Chữ 為 (cũng viết 爲) đọc vi khi nghĩa là làm, là, trở thành; đọc vị khi nghĩa là vì, cho, giúp. Cụm 為人 đọc vi nhân khi nói về cách làm người, nhưng 為國 đọc vị quốc khi nghĩa là vì nước. Đây là một trong những chữ xuất hiện dày đặc nhất trong văn ngôn, nên chọn sai âm thì cả câu lệch nghĩa.

與 dữ và dự

Chữ 與 đọc dữ khi là giới từ, liên từ nghĩa là với, cùng, hoặc động từ nghĩa là cho; đọc dự khi nghĩa là tham dự, dự vào. Trong văn cổ, phần lớn trường hợp là dữ.

中 trung và trúng

Chữ 中 đọc trung khi là giữa, bên trong; đọc trúng khi là động từ, nghĩa là bắn trúng, đúng vào. Tiếng Việt hiện nay vẫn giữ cả hai: trung tâm và trúng tuyển là cùng một chữ.

見 kiến và hiện

Chữ 見 đọc kiến khi là thấy; trong văn cổ có khi đọc hiện, nghĩa là hiện ra, lộ ra, trước khi chữ 現 hiện được dùng phổ biến. Gặp 見 ở chỗ mà nghĩa thấy không thông, hãy thử nghĩa hiện ra.

Âm đọc quen và âm ghi trong sách cũ

Có những trường hợp âm ghi trong từ điển và âm người Việt quen đọc không trùng nhau. Câu trí giả nhạo thuỷ ở trên là ví dụ: nhiều người đọc lạc thuỷ, lạc sơn, và cách đọc này đã khá phổ biến. Ngoài ra còn có những âm đọc khác nhau theo vùng, như chính và chánh, vũ và võ, hoa và huê; một số trường hợp liên quan tới lệ kiêng tên huý thời xưa.

Với người đọc văn cổ, cách xử lý hợp lý là: khi phiên âm để học và để hiểu, theo âm từ điển phân biệt theo nghĩa; khi trích dẫn câu đã thành quen trong tiếng Việt, có thể giữ cách đọc quen nhưng nên ghi chú nghĩa đúng. Điều quan trọng không phải là cãi nhau về âm, mà là không để âm quen làm sai nghĩa.

Lỗi hay gặp khi phiên âm

Những lỗi dưới đây xuất hiện khá nhiều trong các bản phiên âm lan truyền:

• Đọc 說 thành thuyết ở mọi chỗ, kể cả khi chữ mang nghĩa vui.
• Đọc 好 thành hảo trong cụm làm động từ như hiếu học, hiếu sắc.
• Đọc 長 thành trường trong cụm chỉ người lớn tuổi hoặc người đứng đầu.
• Đọc 朝 thành triều trong cụm chỉ buổi sáng như triêu tịch.
• Thấy 行 là đọc hành, bỏ qua nghĩa hàng lối và nghĩa đức hạnh.

Mỗi lần phiên âm xong một đoạn, hãy rà lại riêng những chữ trong bảng đầu bài. Chỉ mất vài phút mà tránh được phần lớn lỗi.

Câu hỏi thường gặp