Biết âm Hán Việt thì tra theo âm là nhanh nhất. Không biết âm thì tra theo bộ thủ cộng số nét còn lại. Không đoán được bộ thì dùng bảng tra theo tổng số nét hoặc công cụ vẽ chữ. Người đọc văn cổ cần thạo cả ba cách.
Gặp một chữ lạ trên tấm bia hay trang gia phả, phần lớn thời gian mất vào việc tìm cho ra chữ ấy trong từ điển, chứ không phải việc hiểu nghĩa. Tra chậm thì đọc chậm, đọc chậm thì nản. Bài này đi qua từng cách tra, kèm những chỗ người mới hay mắc.
Tự điển và từ điển: hai loại sách khác nhau
Tự điển giải thích từng chữ đơn: chữ ấy đọc thế nào, có những nghĩa gì. Từ điển giải thích cả từ ghép, cụm từ, thành ngữ. Khi đọc văn cổ, cần cả hai: tự điển để biết chữ, từ điển để hiểu tổ hợp.
Hai cuốn quen thuộc với người Việt là Hán Việt tự điển của Thiều Chửu và Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh. Cuốn của Thiều Chửu xếp chữ theo hệ 214 bộ thủ, giải nghĩa chữ đơn ngắn gọn, phân biệt các âm đọc khác nhau của cùng một chữ. Cuốn của Đào Duy Anh xếp theo âm Hán Việt viết bằng chữ quốc ngữ, giải thích nhiều từ ghép thường dùng. Ngoài ra còn nhiều bộ từ điển và công cụ điện tử khác; mỗi loại mạnh ở một việc.
Ba cách tra, khi nào dùng cách nào?
Bảng dưới đây so sánh ba cách tra để bạn chọn đúng ngay từ đầu:
| Cách tra | Dùng khi | Cần biết trước | Bẫy hay gặp |
|---|---|---|---|
| Theo âm Hán Việt | đã biết âm, chỉ cần xác nhận nghĩa | âm đọc đúng | cùng một âm có hàng chục chữ, phải dò kỹ hình chữ |
| Theo bộ thủ | thấy chữ nhưng không biết âm | nhận ra bộ, đếm số nét còn lại | nhận nhầm bộ, đếm sai nét gập |
| Theo tổng số nét | không đoán được bộ | đếm tổng số nét chính xác | danh sách cùng số nét rất dài |
| Công cụ vẽ chữ | có điện thoại, chữ rõ nét | viết gần đúng thứ tự | ưu tiên nghĩa tiếng Trung hiện đại, dạng giản thể |
Tra theo bộ thủ: năm bước có ví dụ
Năm bước
Bước một, xác định bộ thủ. Bước hai, đếm số nét của phần còn lại sau khi trừ bộ. Bước ba, mở bảng mục lục bộ thủ ở đầu sách để biết bộ ấy bắt đầu ở trang nào. Bước bốn, dò tới nhóm có đúng số nét còn lại. Bước năm, so hình từng chữ trong nhóm cho tới khi gặp chữ cần tìm.
Ví dụ dễ
Chữ 好 hảo: bộ 女 nữ, phần còn lại 子 tử có ba nét, vậy tìm ở bộ nữ, nhóm ba nét. Chữ 明 minh: bộ 日 nhật, phần 月 bốn nét. Chữ 江 giang: 氵 là dạng gọn của bộ thuỷ, nên tra ở bộ 水, phần 工 ba nét.
Ví dụ khó hơn
Chữ 問 vấn trông như thuộc bộ 門 môn, nhưng thực ra được xếp ở bộ 口 khẩu, phần còn lại tám nét. Chữ 聞 văn cũng có 門 bao ngoài nhưng thuộc bộ 耳 nhĩ. Chữ 想 tưởng thuộc bộ 心 tâm ở dưới, phần 相 tương chín nét. Những chữ có thành phần bao ngoài là nơi người mới hay lật nhầm.
Những chữ rất hay gặp mà khó đoán bộ
Một số chữ thông dụng bị xếp vào bộ chẳng liên quan gì tới nghĩa. Cách tốt nhất là nhớ riêng từng chữ, hoặc tra thẳng theo tổng số nét. Vài ví dụ:
事 sự xếp ở bộ 亅 quyết, nét móc nhỏ ở giữa. Rất ít ai đoán ra ngay.
去 khứ xếp ở bộ 厶 khư, phần dưới của chữ.
以 dĩ xếp ở bộ 人 nhân, dù hình chữ không có 亻 rõ ràng.
也 dã xếp ở bộ 乙 ất, một hư từ cực kỳ phổ biến trong văn ngôn.
求 cầu xếp ở bộ 水 thuỷ, dạng 氺 nằm lẫn trong chữ.
承 thừa xếp ở bộ 手 thủ, phần giữa là dạng biến của tay.
Tra theo tổng số nét và công cụ vẽ chữ
Cuối hầu hết từ điển xếp theo bộ có bảng tra chữ khó, xếp chữ theo tổng số nét. Cách này chậm vì một nhóm số nét có thể chứa rất nhiều chữ, nhưng nó là đường lui chắc chắn khi không đoán được bộ. Muốn đếm đúng, phải nhớ nét gập tính là một nét và để ý các bộ viết gọn như 艹, 辶 có thể được đếm theo dạng gọn hoặc dạng đầy đủ tuỳ từng sách.
Công cụ vẽ chữ trên điện thoại nhận chữ khá nhanh và thường nhận tốt hơn khi bạn viết gần đúng thứ tự nét. Có hai điều cần cảnh giác. Thứ nhất, nhiều công cụ được làm cho người học tiếng Trung hiện đại, nên nghĩa đưa ra trước là nghĩa ngày nay, không phải nghĩa trong văn cổ. Thứ hai, công cụ có thể trả về dạng giản thể; khi đối chiếu với văn bản phồn thể phải kiểm lại dạng chữ. Dùng công cụ để tìm ra chữ, rồi mở từ điển Hán Việt để đọc nghĩa.
Đọc một mục từ để chọn đúng nghĩa
Tìm được chữ mới là một nửa việc. Một chữ thường có nhiều âm và nhiều nghĩa, xếp theo thứ tự từ nghĩa gốc tới nghĩa mở rộng. Chữ 行 có âm hành (đi, làm), hàng (hàng lối) và hạnh (nết na, đức hạnh); đọc lướt mục từ rồi lấy nghĩa đầu tiên là cách dịch sai nhanh nhất.
Thói quen nên tập: đọc hết mục từ, đánh dấu những nghĩa có thể hợp, rồi quay lại câu văn để thử từng nghĩa. Nghĩa nào làm câu thông suốt và hợp với các chữ xung quanh thì chọn nghĩa ấy. Ghi lại cả âm lẫn nghĩa đã chọn cạnh câu văn để lần sau gặp lại khỏi tra.
Khi văn bản là của người Việt, như câu đối, văn bia trong làng, còn có thêm một tầng: một số chữ được dùng theo nghĩa quen trong tiếng Việt, hoặc là tên riêng địa phương. Gặp chỗ nghĩa từ điển không khớp, đừng vội ép, hãy hỏi người cao tuổi trong làng hoặc đối chiếu với văn bản cùng loại.
Một buổi tra thử với bốn chữ trên hoành phi
Giả sử bạn đứng trước bức hoành phi bốn chữ ở nhà thờ họ và chỉ nhận ra chữ đầu. Cách làm hợp lý là chụp ảnh thẳng, chép lại từng chữ ra giấy theo đúng thứ tự nét mình đoán, rồi tra lần lượt. Chữ nào thấy rõ bộ thì tra theo bộ; chữ nào lẫn lộn nhiều thành phần thì đếm tổng số nét; chữ nào nét quá mờ thì để trống, chờ đối chiếu sau.
Khi đã có âm của cả bốn chữ, đừng dịch ngay. Hoành phi thường là một cụm cô đọng, nhiều khi lấy ý từ kinh điển hoặc là lời chúc quen thuộc. Đọc to cả cụm bằng âm Hán Việt, rồi tra cụm ấy trong từ điển từ ghép hoặc sách sưu tầm hoành phi câu đối. Rất nhiều cụm sẽ hiện ra nguyên vẹn, kèm cách hiểu đã được người trước giải thích, đỡ phải tự ghép nghĩa từng chữ.
Cuối buổi, ghi vào một cuốn sổ riêng: hình chữ, âm, bộ, số nét còn lại, nghĩa đã chọn và nơi gặp chữ. Sau vài chục chữ, cuốn sổ ấy thành từ điển riêng của bạn, sát với những văn bản bạn thực sự đọc hơn bất kỳ cuốn sách nào.
Lỗi hay gặp khi tra
Phần lớn những lần tra không ra đều rơi vào một trong các lỗi sau:
- Nhận nhầm 阝 trái (bộ phụ) với 阝 phải (bộ ấp).
- Không nhận ra 月 trong các chữ về cơ thể là bộ nhục, đi tìm ở bộ nguyệt.
- Đếm 口 thành bốn nét, hoặc tách nét gập làm hai.
- Nhìn chữ bao ngoài như 門 rồi mặc định chữ thuộc bộ ấy.
- Lấy nghĩa đầu tiên trong mục từ mà không đọc hết các âm, các nghĩa còn lại.
- Tin hoàn toàn vào bản dịch máy của công cụ điện tử cho câu văn cổ.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên mua từ điển Hán Việt nào?
Người đọc văn cổ thường bắt đầu với Hán Việt tự điển của Thiều Chửu để tra chữ đơn theo bộ, và Hán Việt từ điển của Đào Duy Anh để tra từ ghép theo âm. Chọn bản in rõ, có bảng tra theo âm và số nét.
Không biết âm, không đoán được bộ thì tra cách nào?
Đếm tổng số nét rồi dùng bảng tra chữ khó ở cuối từ điển, hoặc vẽ chữ vào công cụ nhận dạng trên điện thoại. Tìm ra chữ rồi vẫn nên mở từ điển Hán Việt để đọc nghĩa.
Vì sao tra đúng bộ, đúng số nét mà vẫn không thấy chữ?
Có thể chữ trong văn bản là dị thể, chữ viết tắt của người chép, hoặc sách đếm bộ viết gọn theo dạng đầy đủ. Thử cộng trừ một hai nét, hoặc tra theo dạng chính thể của chữ.
Công cụ tra trên điện thoại có thay được từ điển giấy không?
Thay được phần tìm chữ, nhưng chưa thay được phần giải nghĩa cho văn cổ. Nhiều công cụ ưu tiên nghĩa tiếng Trung hiện đại và chữ giản thể, nên cần đối chiếu với từ điển Hán Việt.
Một chữ có nhiều nghĩa thì chọn nghĩa nào?
Đọc hết mục từ, đánh dấu các nghĩa có thể hợp, rồi thử lần lượt vào câu. Nghĩa làm câu thông suốt và khớp với chữ xung quanh là nghĩa nên chọn. Chữ có nhiều âm thì âm đọc cũng đổi theo nghĩa.