Đạo gia là dòng triết học lấy Đạo làm gốc của muôn vật và chủ trương sống thuận tự nhiên, bớt can thiệp. Hai văn bản nền là Lão Tử (Đạo Đức Kinh) và Trang Tử. Đọc như triết học nghĩa là theo dõi khái niệm và lập luận, tách khỏi tín ngưỡng Đạo giáo hình thành về sau.
Với người Việt, Lão Trang quen thuộc qua thơ văn nhà Nho lúc về ở ẩn, qua những chữ như vô vi, tri túc, tiêu dao. Nhưng quen tai chưa phải là hiểu. Hai cuốn sách này ngắn mà khó, mỗi chữ khái niệm có thể dịch nhiều cách, và chỉ cần hiểu lệch một chữ là cả chương đổi nghĩa.
Đạo gia khác Đạo giáo ở điểm nào?
Nhầm lẫn này phổ biến tới mức nên gỡ ngay từ đầu. Hai khái niệm cùng tôn Lão Tử nhưng thuộc hai lĩnh vực khác nhau:
| Tiêu chí | Đạo gia | Đạo giáo |
|---|---|---|
| Bản chất | Một dòng tư tưởng, triết học | Một tổ chức tín ngưỡng có nghi lễ, giáo đoàn |
| Thời điểm | Văn bản hình thành thời Chiến Quốc | Hình thành muộn hơn nhiều, từ đời Đông Hán |
| Văn bản trung tâm | Lão Tử, Trang Tử, sau thêm Liệt Tử | Một kho kinh sách riêng rất lớn |
| Cách tiếp cận trên site này | Đọc khái niệm, lập luận, văn chương | Không bàn |
Khi gặp tài liệu trộn hai thứ này, ví dụ đem câu Đạo Đức Kinh ra giải thích bùa phép hay phương thuật, bạn nên coi đó là cách đọc của đời sau, không phải nghĩa văn bản gốc.
Lão Tử là sách thế nào?
Tác giả và văn bản
Sử ký chép Lão Tử là Lý Nhĩ, tự Đam, làm quan coi kho sách nhà Chu, nhưng chính Tư Mã Thiên cũng ghi lại vài thuyết khác nhau và tỏ ra không chắc. Bản thông hành hiện nay chia 81 chương, phần Đạo kinh từ chương 1 đến 37, phần Đức kinh từ chương 38 đến 81, theo bản có lời chú của Vương Bật. Bản chép trên lụa khai quật ở Mã Vương Đôi lại đặt phần Đức trước phần Đạo.
Câu mở đầu và cái khó của việc dịch
Chương 1: “Đạo khả đạo, phi thường đạo; danh khả danh, phi thường danh” 道可道，非常道；名可名，非常名. Chữ đạo xuất hiện ba lần với hai nghĩa: danh từ (con đường, nguyên lý) và động từ (nói ra). Dịch thoát: Đạo mà nói ra được thì không phải Đạo thường hằng; tên mà gọi ra được thì không phải tên thường hằng. Cả cuốn sách mở đầu bằng việc nhận rằng ngôn ngữ không chứa trọn được điều nó sắp bàn.
Đọc Lão Tử theo cặp khái niệm
Lão Tử hay đặt hai mặt đối lập cạnh nhau rồi đảo giá trị thông thường. Ghi chép theo từng cặp giúp thấy hệ thống của cuốn sách:
Hữu và vô. Chương 11 lấy ví dụ ba mươi nan hoa chung một trục: “đương kỳ vô, hữu xa chi dụng” — chính chỗ trống làm nên công dụng của bánh xe. Cái trống không phải hư không vô ích mà là điều kiện của cái có.
Cương và nhu. Chương 8: “Thượng thiện nhược thủy” — điều thiện cao nhất giống như nước, làm lợi muôn vật mà không tranh. Nước mềm nhưng mài mòn được đá, hình ảnh này lặp lại nhiều lần trong sách.
Học và đạo. Chương 48: “Vi học nhật ích, vi đạo nhật tổn” — theo học thì mỗi ngày thêm, theo đạo thì mỗi ngày bớt. Đây là chỗ Lão Tử đối lập rõ với Nho gia vốn đề cao học.
Vi và vô vi. Vô vi không có nghĩa là không làm gì, mà là không làm điều trái tự nhiên, không cưỡng ép. Sách nói vô vi mà không có gì không làm được, tức kết quả đến từ việc không cưỡng ép.
Trang Tử: triết học bằng ngụ ngôn
Cấu trúc sách
Sách Trang Tử bản hiện hành có 33 thiên, do Quách Tượng đời Tấn san định và chú: bảy thiên nội, mười lăm thiên ngoại, mười một thiên tạp. Bảy thiên nội thường được coi là gần với Trang Chu nhất: Tiêu dao du, Tề vật luận, Dưỡng sinh chủ, Nhân gian thế, Đức sung phù, Đại tông sư, Ứng đế vương. Đời Đường, sách được tôn xưng là Nam Hoa chân kinh.
Tiêu dao du và Tề vật luận
Tiêu dao du mở bằng con cá Côn hoá chim Bằng bay chín vạn dặm, rồi để con ve và chim cưu cười chim Bằng: chúng bay lên cành du cành phương là đủ, cần gì bay xa. Bài học không phải lớn hơn nhỏ, mà mỗi tầm nhìn bị giới hạn bởi chỗ đứng của nó. Tề vật luận đẩy ý ấy tới tận cùng: các phe Nho Mặc mỗi bên cho mình đúng bên kia sai, nhưng đứng từ chỗ khác thì đúng sai đổi chỗ. Thiên kết bằng giấc mộng thành bướm: Trang Chu tỉnh dậy không biết mình mơ thành bướm hay bướm mơ thành Trang Chu.
Dưỡng sinh chủ
Chuyện người đầu bếp tên Đinh mổ bò: con dao dùng mười chín năm vẫn như mới mài, vì lưỡi dao đi theo khe thớ tự nhiên của con bò. Đây là ví dụ đẹp nhất về sống thuận lẽ tự nhiên, và cũng là đoạn văn tự sự hay nhất để luyện đọc.
Lão Tử và Trang Tử giống, khác ở đâu?
Hai cuốn hay được gọi gộp là Lão Trang, nhưng giọng và mối quan tâm khá khác:
| Khía cạnh | Lão Tử | Trang Tử |
|---|---|---|
| Thể văn | Châm ngôn ngắn, có vần, cô đọng | Văn xuôi dài, ngụ ngôn, đối thoại |
| Người được nói tới | Nhiều chương hướng tới bậc cai trị | Cá nhân và sự tự do tinh thần của cá nhân |
| Thái độ với chính trị | Bàn cách trị nước bằng vô vi | Phần nhiều muốn đứng ngoài, từ chối làm quan |
| Điểm nhấn triết học | Đạo, đức, hữu vô, nhu thắng cương | Tính tương đối của đúng sai, lớn nhỏ, sống chết |
Tập đọc chậm một chương Lão Tử như thế nào?
Chương 8 chỉ vài chục chữ, rất hợp để luyện cách đọc một chương Lão Tử từ chữ gốc tới ý lớn. Làm lần lượt:
- Chép nguyên văn chữ Hán, dưới mỗi chữ ghi âm Hán Việt. Chỉ riêng việc chép đã buộc bạn nhìn từng chữ.
- Ngắt câu theo vần và theo nhịp đối: “Thượng thiện nhược thủy. Thủy thiện lợi vạn vật nhi bất tranh, xử chúng nhân chi sở ố, cố cơ ư đạo.”
- Dịch từng chữ trước, chưa cần trơn: điều thiện cao nhất – giống – nước; nước – giỏi – làm lợi – muôn vật – mà – không – tranh; ở – chỗ – mọi người – ghét; nên – gần – với – đạo.
- Hỏi vì sao chỗ mọi người ghét lại gần đạo. Nước chảy xuống chỗ thấp, nơi người ta không muốn ở; Lão Tử lấy cái thấp làm cái quý.
- So hai, ba bản dịch, đánh dấu chỗ các bản khác nhau, rồi quay lại chữ gốc tìm lý do.
- Viết lại ý chương bằng hai câu của chính bạn, ghi số chương bên cạnh.
Làm như vậy với mươi chương đầu, bạn sẽ thấy tốc độ tăng dần và bắt đầu nhận ra các chữ lặp lại xuyên suốt cuốn sách.
Lỗi hay gặp khi đọc Lão Trang
Những lỗi dưới đây gặp nhiều ở người tự đọc lẫn trong các bài trích dẫn trên mạng:
- Hiểu vô vi thành lười, buông xuôi. Văn bản nói về việc không cưỡng ép, không phải bỏ mặc.
- Trích một câu lẻ rồi gán ý hiện đại, ví dụ biến câu về nước thành lời khuyên ứng xử nơi công sở. Hãy đọc cả chương trước khi dẫn.
- Gán câu của Trang Tử cho Lão Tử và ngược lại; ghi rõ tên thiên, số chương mỗi lần chép.
- Đọc Trang Tử từ ngoại thiên, tạp thiên trước. Các thiên này có nhiều lớp văn bản của người sau, giọng không thống nhất; đọc nội thiên trước để có chuẩn.
- Dùng sách Đạo giáo hoặc sách phương thuật để giải nghĩa Đạo Đức Kinh. Cách đó thuộc lịch sử tiếp nhận của đời sau, không thay được việc đọc văn bản gốc.
Câu hỏi thường gặp
Đạo Đức Kinh có bao nhiêu chương?
Bản thông hành có 81 chương, chia phần Đạo kinh từ chương 1 đến 37 và phần Đức kinh từ chương 38 đến 81. Các bản khai quật có thứ tự khác, như bản lụa Mã Vương Đôi đặt phần Đức trước.
Vô vi có nghĩa là không làm gì không?
Không. Vô vi là không làm điều trái tự nhiên, không cưỡng ép sự vật. Lão Tử cho rằng nhờ không cưỡng ép mà mọi việc lại thành, nên sách nói vô vi mà không có gì không làm được.
Nên đọc Lão Tử hay Trang Tử trước?
Nên đọc Lão Tử trước vì ngắn, rồi sang bảy thiên nội của Trang Tử. Tuy vậy Trang Tử dễ đọc hơn về mặt câu chuyện, nên nếu thấy Lão Tử quá khô thì đọc thiên Dưỡng sinh chủ để lấy hứng trước cũng được.
Nam Hoa kinh là sách gì?
Là tên tôn xưng của sách Trang Tử từ đời Đường, đầy đủ là Nam Hoa chân kinh. Nội dung vẫn là 33 thiên Trang Tử, không phải một cuốn sách khác.
Vì sao Đạo gia hay được nhà Nho Việt yêu thích?
Nhà Nho Việt học Nho để ra làm quan, nhưng lúc về ở ẩn thường tìm tới tinh thần nhàn tản, tri túc của Lão Trang. Vì thế nhiều chữ Đạo gia xuất hiện trong thơ văn của họ, dù khoa cử không thi các sách này.