Đoán được khá thường xuyên, nhưng chỉ nên coi là gợi ý. Thanh phù trong chữ hình thanh hay giữ nguyên âm hoặc chỉ đổi thanh điệu, như 方 phương trong 芳 phương, 訪 phỏng; nhưng cũng có họ chữ lệch xa, như 也 dã trong 地 địa. Đoán xong vẫn phải tra.
Chữ hình thanh chiếm phần lớn chữ Hán, nên nhận ra thanh phù là một trong những kỹ năng có ích nhất khi đọc văn cổ. Với người Việt, ích lợi càng rõ vì âm Hán Việt giữ được khá nhiều quan hệ âm giữa các chữ cùng thanh phù. Bài này đi từ cách nhận thanh phù tới những trường hợp nó đánh lừa người đọc.
Nhận ra thanh phù trong một chữ
Vị trí hay gặp nhất là bên phải
Kiểu phổ biến nhất là nghĩa phù bên trái, thanh phù bên phải: 江 giang (氵 và 工), 銅 đồng (金 và 同), 清 thanh (氵 và 青). Khi chữ có bộ thủ quen thuộc bên trái, phần bên phải gần như chắc chắn là thanh phù.
Nhưng không phải lúc nào cũng vậy
Thanh phù có thể nằm trên, dưới, bên trong hoặc bao ngoài. Trong 草 thảo, thanh phù 早 tảo nằm dưới. Trong 婆 bà, thanh phù 波 ba nằm trên. Trong 想 tưởng, thanh phù 相 tương nằm trên còn 心 tâm ở dưới chỉ nghĩa. Trong 問 vấn và 聞 văn, thanh phù 門 môn bao ngoài, còn phần chỉ nghĩa 口 khẩu và 耳 nhĩ nằm bên trong.
Phép thử nhanh
Bỏ phần chỉ nghĩa đi, phần còn lại có phải là một chữ độc lập đọc được không? Nếu có, và âm của nó gần với âm của chữ cần đoán, đó nhiều khả năng là thanh phù. 問 bỏ 口 còn 門 môn, âm vấn và môn tuy khác vần nhưng đều mở đầu bằng phụ âm môi, dấu vết của quan hệ âm từ xưa.
Bốn kiểu biến âm hay gặp
Đặt các chữ cùng thanh phù cạnh nhau, có thể thấy âm Hán Việt biến theo vài kiểu quen thuộc:
| Kiểu | Họ chữ ví dụ | Âm Hán Việt | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Giữ nguyên | 方 → 芳 | phương → phương | trường hợp dễ nhất |
| Đổi thanh điệu | 方 → 訪, 放, 房, 防 | phương → phỏng, phóng, phòng, phòng | vần giữ, thanh và nguyên âm đổi nhẹ |
| Đổi thanh điệu | 包 → 抱, 飽, 胞, 泡, 炮 | bao → bão, bão, bào, bào, pháo | cùng vần ao |
| Đổi thanh điệu | 青 → 清, 請, 情, 晴, 精, 靜 | thanh → thanh, thỉnh, tình, tình, tinh, tĩnh | vần anh và inh xen nhau |
| Đổi phụ âm đầu | 工 → 江, 紅, 空, 項 | công → giang, hồng, không, hạng | phụ âm đầu và cả vần đều có thể đổi |
| Đổi phụ âm đầu | 可 → 河, 何, 歌, 柯 | khả → hà, hà, ca, kha | vần a giữ khá ổn |
| Lệch xa | 也 → 地, 他, 池, 馳 | dã → địa, tha, trì, trì | gần như không đoán được |
| Lệch xa | 寺 → 詩, 時, 持, 侍, 待, 特, 等 | tự → thi, thời, trì, thị, đãi, đặc, đẳng | cả họ chữ phân tán |
Nhìn bảng có thể rút ra một kinh nghiệm: vần thường bền hơn phụ âm đầu, thanh điệu là thứ biến dễ nhất. Khi đoán, hãy giữ vần của thanh phù trước, rồi thử các thanh điệu.
Vì sao thanh phù có lúc lệch xa như vậy?
Chữ hình thanh được tạo ra từ rất sớm, theo âm của tiếng Hán thời cổ. Qua hơn hai nghìn năm, âm tiếng Hán đổi nhiều lần. Còn âm Hán Việt, theo cách giải thích phổ biến của giới nghiên cứu, hình thành chủ yếu dựa trên âm Hán khoảng đời Đường rồi phát triển theo quy luật ngữ âm riêng của tiếng Việt. Như vậy giữa lúc tạo chữ và lúc người Việt đọc chữ đã có một khoảng cách rất dài, đủ để những chữ từng đọc gần nhau trôi xa nhau.
Ngoài ra, một số thành phần trông như thanh phù thật ra không phải. Hình chữ đã bị khải hoá, có khi hai thành phần khác nhau bị viết thành một dạng giống nhau. Hoặc chữ vốn là hội ý, chẳng có thanh phù nào cả. Vì vậy thanh phù là công cụ để đoán, không phải để kết luận.
Dùng thanh phù trong khi đọc văn bản
Đoán trước, tra sau. Gặp chữ lạ, nhận thanh phù, đoán âm theo kinh nghiệm vần bền hơn phụ âm, rồi mở từ điển tra theo âm vừa đoán. Nếu đúng, bạn tiết kiệm được việc dò theo bộ. Nếu sai, chuyển sang tra theo bộ như bình thường.
Ghép với nghĩa phù để đoán nghĩa. Chữ 銅 có 金 thì liên quan kim loại, đọc gần âm 同 đồng; ghép lại là đồng (kim loại). Chữ 洞 có 氵 nước, cũng đọc động; nghĩa gốc thường được giải là dòng nước chảy xiết, sau thành hang động. Nghĩa phù hẹp phạm vi, thanh phù định âm, hai thứ bổ cho nhau.
Học chữ theo họ. Thay vì học rời từng chữ, mỗi lần gặp một thanh phù mới, gom luôn ba bốn chữ cùng họ hay gặp. Học 青 thanh thì học cùng 清 thanh, 請 thỉnh, 情 tình, 精 tinh. Trí nhớ bám vào cả cụm chứ không bám vào từng điểm lẻ.
Đừng dùng thanh phù để sửa âm đã quen. Có người thấy 地 có 也 liền nghĩ phải đọc gần dã. Âm Hán Việt là âm đã ổn định qua nhiều thế kỷ; từ điển ghi gì thì đọc nấy, thanh phù không có quyền sửa lại.
Một tình huống thật khi đọc câu đối
Một người đọc câu đối ở đình làng gặp chữ 晴, chưa học bao giờ. Bên trái là 日 nhật, bên phải là 青 thanh. Theo kinh nghiệm, người ấy đoán âm có vần anh hoặc inh, nghĩa liên quan mặt trời, thời tiết. Tra từ điển theo âm tình, ra đúng chữ 晴 tình, nghĩa là trời tạnh, trời quang. Từ lúc nhìn tới lúc ra chữ chưa tới một phút.
Cũng câu đối ấy có chữ 特. Lần này đoán theo 寺 tự thì sai bét, vì chữ đọc là đặc. Người ấy tra theo bộ 牛 ngưu, phần còn lại sáu nét, mới ra. Hai chữ trong cùng một câu cho thấy đúng bản chất của thanh phù: lúc rất có ích, lúc vô dụng, và chỉ có từ điển mới phân xử được.
Những việc không cần làm
Người mới hay sa vào ba việc tốn công mà ít lợi. Thứ nhất là cố học âm Hán cổ hay âm Hán trung đại để giải thích vì sao thanh phù lệch. Đó là việc của người nghiên cứu ngữ âm lịch sử; người đọc văn bản chỉ cần biết âm Hán Việt đã ổn định và tra từ điển là đủ.
Thứ hai là chép một bảng thanh phù thật dài rồi học thuộc. Bảng như vậy có thể dài hàng trăm dòng và hầu hết các dòng sẽ không gặp lại trong nhiều tháng. Tốt hơn là để thanh phù tới với mình qua văn bản thật, gặp đâu gom họ chữ tới đó.
Thứ ba là cố phân xử mọi chữ xem có phải hình thanh hay không. Có những chữ giới văn tự học còn tranh luận; người đọc chỉ cần biết thành phần nào giúp mình nhớ, còn kết luận về nguồn gốc cứ để sách chuyên môn lo. Giữ sức cho việc đọc nhiều văn bản mới là thứ đem lại tiến bộ thật.
Một sổ ghi chép nhỏ theo họ chữ, mỗi trang một thanh phù, là đủ dùng. Mỗi lần gặp chữ mới thuộc họ ấy thì thêm một dòng: chữ, âm, nghĩa, nơi gặp. Sau một thời gian, những trang dày nhất chính là những họ chữ quan trọng nhất với loại văn bản bạn hay đọc.
Tự kiểm: những họ chữ nên học trước
Các họ chữ dưới đây vừa hay gặp trong văn cổ vừa có quan hệ âm khá đều, rất hợp để tập đoán. Mỗi họ, hãy viết thanh phù rồi tự đoán âm các chữ trong họ trước khi tra:
- 青: 清, 請, 情, 晴, 精, 靜.
- 方: 芳, 訪, 放, 房, 防.
- 包: 抱, 飽, 胞, 泡.
- 同: 銅, 洞, 筒.
- 分: 粉, 紛, 盆, 貧.
- 交: 校, 郊, 效.
Làm xong sáu họ này, bạn sẽ tự cảm được nhịp biến âm và đoán nhanh hơn hẳn với những họ chữ mới.
Câu hỏi thường gặp
Thanh phù là gì?
Thanh phù là thành phần trong chữ hình thanh cho biết cách đọc của chữ. Thành phần còn lại là nghĩa phù, cho biết trường nghĩa. Ví dụ chữ 江 giang có 氵 là nghĩa phù chỉ nước, 工 công là thanh phù gợi âm.
Đoán âm Hán Việt qua thanh phù đúng được bao nhiêu?
Không có con số cố định cho mọi họ chữ. Nhiều họ như 方, 包, 青 cho âm khá gần; một số họ như 也, 寺 lệch xa. Nên coi thanh phù là gợi ý để tra nhanh hơn, không phải quy tắc chắc chắn.
Làm sao biết thành phần nào là thanh phù?
Thử bỏ phần chỉ nghĩa, thường là bộ thủ quen thuộc. Nếu phần còn lại là một chữ độc lập có âm gần với âm của chữ cần đoán, đó nhiều khả năng là thanh phù. Thanh phù thường nằm bên phải nhưng cũng có thể ở trên, dưới hoặc bao ngoài.
Vì sao chữ cùng thanh phù lại đọc khác nhau nhiều?
Chữ được tạo theo âm tiếng Hán thời cổ, còn âm Hán Việt hình thành muộn hơn nhiều và phát triển theo quy luật riêng của tiếng Việt. Qua thời gian dài, các chữ từng đọc gần nhau đã tách xa.
Có nên đọc một chữ theo thanh phù nếu từ điển ghi âm khác?
Không nên. Âm Hán Việt đã ổn định qua nhiều thế kỷ và được ghi trong từ điển. Thanh phù chỉ dùng để đoán khi chưa biết âm, không dùng để sửa âm đã có.