Gia Định tam gia là ba nhà nho đất Gia Định cuối thế kỷ XVIII đầu XIX: Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định và Ngô Nhân Tịnh. Họ nổi tiếng về thơ chữ Hán, cùng làm quan đầu triều Nguyễn, và để lại những bộ địa chí quý, nhất là Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức.
Khi nói về học giả Việt xưa, người ta thường nghĩ tới Thăng Long, xứ Nghệ hay đất Huế. Gia Định tam gia nhắc rằng ở vùng đất phía nam, mới được khai phá chưa lâu, cũng đã hình thành một lớp trí thức Hán học có thơ văn, có sách khảo cứu, có thầy có trò. Chân dung của họ là chân dung học vấn của một vùng đất mới.
Gia Định tam gia là những ai?
Ba người được gọi chung là Gia Định tam gia vì cùng nổi tiếng thơ văn ở đất Gia Định và có thơ được gom chung trong tập Gia Định tam gia thi tập. Trịnh Hoài Đức (1765–1825) gốc gia đình người Hoa, sinh trưởng ở phương Nam. Lê Quang Định (1759–1813) và Ngô Nhân Tịnh (mất năm 1813) cũng là người cùng thời, cùng nhóm.
Cả ba từng học với Võ Trường Toản, một nhà nho dạy học ở Gia Định, được giới sĩ phu phương Nam rất kính trọng. Việc ba học trò của cùng một thầy cùng thành danh cho thấy vai trò của trường học tư trong việc gây dựng học thuật ở vùng đất mới.
Về sau cả ba đều làm quan dưới triều Gia Long, có người đi sứ, có người giữ chức lớn. Bài này không đi vào việc chính trị của họ, chỉ nhìn vào học vấn và trước tác.
Điều đáng chú ý là học vấn của họ hình thành ở nơi xa các trung tâm khoa cử lâu đời. Sách vở ở phương Nam thời ấy không nhiều như ở Thăng Long; người học phải chép, mượn, trao đổi với nhau. Chính hoàn cảnh thiếu thốn ấy khiến họ quý sách và có ý thức ghi chép về vùng đất của mình, điều hiện ra rõ trong các bộ địa chí họ để lại.
Ba người, ba hướng trước tác
Bảng sau tóm lược phần đóng góp học thuật thường được nhắc của mỗi người.
| Người | Năm | Trước tác thường nhắc | Hướng học thuật nổi bật |
|---|---|---|---|
| Trịnh Hoài Đức | 1765–1825 | Gia Định thành thông chí, Cấn Trai thi tập | Địa chí, thơ |
| Lê Quang Định | 1759–1813 | Hoàng Việt nhất thống dư địa chí | Địa lý đường sá toàn quốc |
| Ngô Nhân Tịnh | mất 1813 | Thơ in trong Gia Định tam gia thi tập | Thơ, văn thư ngoại giao |
| Cả ba | — | Gia Định tam gia thi tập | Thơ chữ Hán của sĩ phu phương Nam |
Năm sinh của Ngô Nhân Tịnh các nguồn ghi không thống nhất, nên ở đây chỉ ghi năm mất.
Gia Định thành thông chí gồm những phần nào?
Sáu chí, sáu mặt của một vùng đất
Gia Định thành thông chí chia thành sáu phần, mỗi phần là một chí: Tinh dã chí về trời đất, khí hậu; Sơn xuyên chí về núi sông; Cương vực chí về địa giới, đơn vị hành chính; Phong tục chí về tập quán; Vật sản chí về sản vật; Thành trì chí về thành luỹ, đồn bảo.
Cách chia này theo khuôn sách địa chí truyền thống, nhưng nội dung là của một vùng đất mà người viết sống ở đó, đi lại ở đó. Nhiều chi tiết về sông rạch, chợ búa, nghề nghiệp, tập quán là điều mắt thấy tai nghe.
Tư liệu về một vùng đất đang hình thành
Với người nghiên cứu Nam Bộ, đây là một trong những nguồn chữ Hán sớm và đầy đủ nhất về vùng đất này. Sách ghi được những tên gọi sông rạch, làng chợ mà về sau đã đổi, cho thấy cuộc sống của cư dân nhiều nguồn gốc cùng làm ăn trên đất mới.
Phong tục chí: chỗ người mê văn hoá nên đọc trước
Phần Phong tục chí ghi lại tính cách, thói quen ăn ở, lễ tết, cách ứng xử của người đương thời. Đọc phần này, bạn sẽ gặp nhiều nhận xét mà đến nay người ta vẫn dùng để nói về người phương Nam, chẳng hạn sự phóng khoáng, trọng nghĩa. Nhưng nhớ rằng đó là nhận xét của một nhà nho đầu thế kỷ XIX, không phải khảo sát khoa học.
Lê Quang Định và sách địa lý đường sá
Lê Quang Định được nhớ tới với Hoàng Việt nhất thống dư địa chí, một bộ sách địa lý biên soạn đầu thời Gia Long. Khác với Gia Định thành thông chí tập trung vào một vùng, sách của ông mô tả đường sá, trạm dịch, sông ngòi trên phạm vi rộng của cả nước thời ấy.
Loại sách này phục vụ trực tiếp việc cai trị và đi lại: từ trạm này đến trạm kia bao xa, qua sông nào, làng nào. Với người đọc hôm nay, nó là tư liệu về mạng lưới giao thông và địa danh đầu thế kỷ XIX.
Như mọi sách địa chí xưa, đơn vị đo đường và tên địa danh trong sách khác hẳn hiện nay. Muốn đối chiếu với bản đồ hôm nay, cần đi qua nhiều lớp đổi tên, chia tách, sáp nhập, cho tới đợt sắp xếp còn 34 tỉnh, thành.
Thơ của Gia Định tam gia có gì riêng?
Thơ của họ là thơ chữ Hán theo luật Đường, cùng khuôn với thơ của sĩ phu miền Bắc, miền Trung. Nét riêng nằm ở đề tài và cảnh vật: sông rạch, rừng tràm, ghe xuồng, cuộc sống của vùng đất mới, những chuyến đi xa. Đọc kỹ sẽ thấy cảnh phương Nam hiện ra trong khuôn thơ cổ điển.
Ngoài ra, ở Gia Định thời ấy có những nhóm thơ, nơi các nhà nho họp nhau xướng hoạ. Sinh hoạt văn chương này cho thấy học thuật không chỉ là việc của từng người ngồi một mình với sách, mà còn là sinh hoạt cộng đồng của giới trí thức.
Với người học Hán Nôm, thơ Gia Định tam gia là nguồn tập đọc tốt: câu chữ không quá nhiều điển cố khó, cảnh vật gần gũi, dễ đối chiếu với thực tế Nam Bộ hôm nay.
Những chỗ dễ hiểu lầm khi đọc về Gia Định tam gia
Vài điểm người mới tìm hiểu thường vướng:
- Gia Định không phải chỉ là một quận. Gia Định xưa là tên gọi một vùng rộng lớn ở phương Nam, khác với tên gọi một khu vực trong thành phố Hồ Chí Minh hôm nay.
- Tam gia không phải ba người duy nhất. Đất Gia Định thời ấy còn nhiều nhà nho khác; ba người này được gọi chung vì thơ được gom thành một tập.
- Gia Định thành thông chí có nhiều bản. Sách lưu truyền qua bản chép tay, các bản có chỗ khác nhau; bản dịch hiện có thường ghi rõ đã dựa vào bản nào.
- Nhận xét về tính cách người phương Nam là của người xưa. Trích dẫn thì ghi rõ nguồn, không biến thành nhận định chung chung về một vùng.
Đọc Gia Định thành thông chí theo một câu hỏi của riêng bạn
Cách đọc hiệu quả nhất là bắt đầu từ một nơi bạn biết.
- Chọn một con sông, một chợ hay một vùng đất nơi bạn sống hoặc quê bạn ở Nam Bộ.
- Tra trong bản dịch phần Sơn xuyên chí hoặc Cương vực chí xem nơi ấy được ghi thế nào.
- Đọc phần Phong tục chí và Vật sản chí liên quan để biết người xưa nói gì về cuộc sống ở đó.
- Ghi lại tên gọi cũ, so với tên gọi hiện nay, đánh dấu chỗ chưa xác định được.
- Hỏi người lớn tuổi trong vùng xem còn ai biết tên gọi cũ ấy không.
Một buổi đọc như vậy biến một bộ sách chữ Hán hai trăm năm tuổi thành câu chuyện về chính nơi bạn đang sống.
Câu hỏi thường gặp
Gia Định tam gia gồm những ai?
Gồm ba nhà nho Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định và Ngô Nhân Tịnh, cùng nổi tiếng thơ chữ Hán ở đất Gia Định cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX.
Thầy dạy của Gia Định tam gia là ai?
Cả ba từng học với Võ Trường Toản, nhà nho dạy học ở Gia Định được giới sĩ phu phương Nam rất kính trọng.
Gia Định thành thông chí có mấy phần?
Sách có sáu chí: Tinh dã, Sơn xuyên, Cương vực, Phong tục, Vật sản và Thành trì, mỗi chí mô tả một mặt của vùng đất Gia Định.
Ai viết Hoàng Việt nhất thống dư địa chí?
Sách do Lê Quang Định biên soạn đầu thời Gia Long, mô tả đường sá, trạm dịch, sông ngòi trên phạm vi rộng của cả nước thời ấy.
Gia Định xưa có phải là quận Gia Định không?
Không. Gia Định xưa là tên một vùng rộng lớn ở phương Nam, lớn hơn nhiều so với khu vực mang tên Gia Định trong thành phố Hồ Chí Minh hôm nay.
Người học Hán Nôm có nên đọc thơ Gia Định tam gia không?
Nên. Thơ của họ ít điển cố khó, cảnh vật gần gũi với Nam Bộ hôm nay, là nguồn tập đọc tốt cho người mới học.