Lê Quý Đôn làm sách bằng ba thói quen nối nhau: đọc rộng rồi chép lại đoạn đáng giữ, xếp những đoạn chép ấy theo từng loại vấn đề, và ghi tận nơi những gì mắt thấy tai nghe. Gần như mọi trước tác lớn của ông đều sinh ra từ ba thói quen đó.
Người ta hay nhắc Lê Quý Đôn (1726–1784) như một “nhà bác học” với danh sách trước tác dài. Danh sách ấy dễ làm người đọc choáng mà không học được gì. Bài này đi theo hướng khác: nhìn vào cách ông làm việc, vì phương pháp mới là thứ người tự học hôm nay mang về dùng được, còn trí nhớ phi thường thì không ai bắt chước nổi.
Lê Quý Đôn là học giả kiểu gì?
Ông là học giả kiểu tổng hợp: đỗ Bảng nhãn khoa thi năm 1752, làm quan nhiều chức, từng đi sứ phương Bắc, và suốt đời viết về rất nhiều lĩnh vực — kinh điển Nho học, sử, địa lý, thơ văn, sản vật, chữ nghĩa. Điểm chung của các lĩnh vực ấy không phải là đề tài mà là cách xử lý tư liệu.
Trong truyền thống học thuật Á Đông có một kiểu sách gọi là loại thư: gom tri thức từ nhiều nguồn rồi xếp theo mục. Lê Quý Đôn kế thừa kiểu sách đó nhưng thêm vào một thứ mà loại thư Trung Hoa thường thiếu, là phần nhận xét riêng và phần tư liệu về chính nước Việt. Ông không chỉ chép lại, ông chép rồi bàn.
Cũng nên tách ông ra khỏi các giai thoại thần đồng thường được kể. Những chuyện ông đối đáp nhanh lúc nhỏ phần lớn đến từ truyền miệng, có thể đọc cho vui nhưng không phải căn cứ để hiểu học vấn của ông. Căn cứ chắc chắn nhất là chính các bộ sách ông để lại.
Đọc rộng rồi chép lại: thói quen gốc
Chép đoạn, không chép cả sách
Đọc trước tác của Lê Quý Đôn sẽ thấy rất nhiều đoạn mở bằng việc dẫn một sách cũ, rồi mới nói ý mình. Đó là dấu vết của thói quen trích chép: đọc tới đâu, gặp đoạn đáng giữ thì chép ra kèm tên sách. Người xưa không có máy chụp, nên chép tay là cách duy nhất để mang một đoạn văn theo mình.
Cái hay của việc chép đoạn là buộc người đọc phải chọn. Chép cả trang thì không cần nghĩ; chép một câu thì phải hiểu câu nào là cốt lõi. Đọc lại các đoạn trích trong sách ông, bạn sẽ thấy phần lớn là những câu ngắn, đúng chỗ.
Ghi kèm nguồn ngay từ đầu
Thói quen thứ hai là gắn tên sách vào đoạn chép. Nhờ đó về sau ông có thể so hai nguồn nói khác nhau về cùng một việc, và người đọc đời sau có thể lần lại. Đây chính là điều mà sinh viên hôm nay hay bỏ qua: chép ý hay vào sổ nhưng quên ghi lấy từ đâu, đến lúc viết thì không trích dẫn được.
Vân đài loại ngữ xếp tri thức theo những loại nào?
Vân đài loại ngữ chia tri thức thành chín loại: Lý khí, Hình tượng, Khu vũ, Vựng điển, Văn nghệ, Âm tự, Thư tịch, Sĩ quy, Phẩm vật. Nói gọn, đó là trời đất và lẽ vận hành, hiện tượng tự nhiên, đất đai, điển chế, văn chương, chữ và âm, sách vở, phép tắc của kẻ sĩ, và vật dụng sản vật.
Cách chia này cho thấy một quan niệm: muốn hiểu thế giới thì phải đặt từng mẩu tri thức vào đúng ngăn của nó. Một ghi chép về cây cỏ không nằm chung với một ghi chép về lễ nghi. Khi đã có ngăn, ông có thể đọc thêm bao nhiêu cũng không rối, vì mỗi điều mới đều có chỗ để vào.
Người đọc hôm nay không cần chép lại chín loại ấy. Điều đáng học là việc tự đặt ra hệ ngăn kéo trước khi tích luỹ. Một người mê văn bia làng có thể chia sổ thành: niên hiệu và can chi, chức danh, địa danh cũ, chữ khó, điển cố. Năm ngăn như thế dùng được nhiều năm.
Ghi điều mắt thấy: bài học từ Phủ biên tạp lục
Viết tại chỗ, khi đang làm việc. Phủ biên tạp lục ra đời trong thời gian ông làm việc ở vùng Thuận Hoá và đất phía nam, ghi về đường sá, thuế khoá, sản vật, nhân vật, phong tục ở xứ Đàng Trong. Nhiều chi tiết ông có được nhờ hỏi người địa phương và xem giấy tờ sổ sách tại chỗ.
Tách điều thấy với điều nghe. Đọc kỹ sẽ thấy ông thường nói rõ chỗ nào lấy từ sổ sách, chỗ nào là lời kể. Đây là thói quen quý: nguồn khác nhau thì độ tin khác nhau.
Chép cả những thứ người khác cho là vụn vặt. Giá một món hàng, tên một con đường, một loại cây trồng — với người cùng thời là chuyện thường, với đời sau là tư liệu hiếm. Kiến văn tiểu lục cũng đi theo tinh thần ấy: ghi những điều “thấy và nghe”, như chính nhan đề nói.
Mỗi bộ sách lớn của Lê Quý Đôn dạy một cách làm việc gì?
Bảng dưới không kê đủ trước tác của ông, chỉ chọn những bộ cho thấy rõ một phương pháp.
| Trước tác | Kiểu sách | Phương pháp nổi bật | Người học hôm nay mượn được gì |
|---|---|---|---|
| Vân đài loại ngữ | Loại thư có bàn luận | Xếp tri thức theo chín loại | Đặt hệ ngăn ghi chép trước khi đọc nhiều |
| Kiến văn tiểu lục | Ghi chép điều thấy, điều nghe | Chép kèm nhận xét riêng | Mỗi đoạn chép thêm một dòng ý mình |
| Phủ biên tạp lục | Ghi chép về một vùng đất | Dùng sổ sách tại chỗ, hỏi người địa phương | Ghi chép thực địa có nguồn rõ |
| Toàn Việt thi lục | Tuyển tập thơ | Gom thơ người Việt qua nhiều đời | Lưu giữ thứ dễ thất tán |
| Hoàng Việt văn hải | Tuyển tập văn | Gom văn xuôi Hán của người Việt | Gom theo thể loại để dễ tra |
| Đại Việt thông sử | Sử viết theo lối truyện | Chia theo nhân vật, chế độ | Một đề tài nhìn từ nhiều mặt |
Một số trước tác của ông nay không còn đủ, hoặc chỉ còn bản chép tay có chỗ khác nhau. Khi trích, bạn nên ghi rõ đang dùng bản dịch nào.
Vì sao ông gom thơ văn của người Việt?
Ông gom thơ văn người Việt vì thấy chúng thất tán nhanh hơn sách Trung Hoa. Sách nước ngoài được in nhiều, còn thơ văn người Việt phần lớn chỉ có bản chép tay trong nhà một vài người, qua binh lửa và mối mọt là mất.
Toàn Việt thi lục và Hoàng Việt văn hải là hai công trình theo hướng đó. Giá trị của chúng không nằm ở việc chọn bài hay nhất, mà ở chỗ giữ lại được nhiều tác giả mà nếu không có các tuyển tập này thì đời sau không còn biết tên. Một học giả lớn ở đây đã làm một việc rất khiêm tốn: làm người giữ kho.
Đây cũng là chỗ dễ hiểu lầm. Bạn không nên coi các tuyển tập như bản gốc tuyệt đối; người tuyển có thể chép sai, chọn theo quan niệm của mình, hoặc chỉ có được bản không trọn. Đối chiếu nhiều bản vẫn là việc của người nghiên cứu.
Học theo cách làm việc của Lê Quý Đôn từ tuần này
Năm bước sau dựng lại phương pháp ấy bằng công cụ hôm nay, không cần thêm gì đặc biệt.
- Chọn một đề tài hẹp bạn thật sự quan tâm: chữ trên hoành phi trong làng, các bài thơ chữ Hán ở một di tích, tên các khoa thi trong gia phả.
- Dựng năm đến chín ngăn cho sổ ghi chép trước khi đọc. Mỗi ngăn là một loại câu hỏi, không phải một cuốn sách.
- Mỗi đoạn chép phải có nguồn: tên sách, người dịch, trang. Chép ảnh cũng ghi nguồn ngay dưới ảnh.
- Thêm một dòng ý mình dưới mỗi đoạn chép: đồng ý, nghi ngờ, hay cần tra thêm. Đó là phần làm nên sách của Lê Quý Đôn.
- Đi xem tận nơi khi có thể, và ghi tách điều thấy với điều được kể lại.
Việc không cần làm: học thuộc danh sách trước tác hay số quyển của từng bộ. Những con số ấy tra lúc nào cũng được, còn thói quen thì phải luyện.
Câu hỏi thường gặp
Lê Quý Đôn sống vào thời nào?
Ông sống vào thế kỷ XVIII, từ năm 1726 đến năm 1784, dưới thời Lê trung hưng, khi chính quyền thực tế nằm trong tay phủ chúa Trịnh ở Đàng Ngoài.
Vân đài loại ngữ viết bằng chữ gì?
Vân đài loại ngữ viết bằng chữ Hán, như phần lớn trước tác học thuật thời ấy. Người đọc hôm nay thường dùng bản dịch tiếng Việt, nên khi trích cần ghi rõ bản dịch.
Có nên đọc Vân đài loại ngữ từ đầu đến cuối không?
Không cần. Sách xếp theo loại nên đọc theo mục mình quan tâm sẽ hiệu quả hơn, ví dụ mục Âm tự cho người thích chữ nghĩa, mục Phẩm vật cho người thích sản vật.
Phủ biên tạp lục khác gì một cuốn sử?
Phủ biên tạp lục giống một bộ ghi chép hành chính và địa phương hơn là sử biên niên. Nó ghi thuế, sản vật, đường sá, nhân vật của một vùng, nên rất quý cho người nghiên cứu kinh tế, xã hội.
Giai thoại về thần đồng Lê Quý Đôn có đáng tin không?
Phần lớn giai thoại về tuổi nhỏ của ông đến từ truyền miệng, chưa có nguồn đối chiếu rõ. Có thể kể cho vui, nhưng khi viết nghiêm túc nên ghi rõ đó là giai thoại.
Muốn học cách ghi chép của ông thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu bằng một đề tài hẹp, dựng vài ngăn ghi chép, chép đoạn ngắn kèm nguồn và thêm một dòng nhận xét riêng dưới mỗi đoạn.