Kiểm kê tư liệu Hán Nôm của một làng: lập danh mục bia, sắc, hoành phi

Kiểm kê tư liệu Hán Nôm của một làng là lập một danh mục mỗi hiện vật một dòng: mã số, loại, vị trí, kích thước, niên đại ghi trên vật nếu đọc được, tình trạng, ảnh và người giữ. Làm xong bước này, việc dịch, bảo quản hay xin hỗ trợ mới có chỗ dựa.

Nhiều làng có ý định “dịch hết văn bia, sắc phong cho con cháu đọc”, mời người về đọc vài buổi rồi dừng, vì không ai biết còn bao nhiêu thứ, cái nào đã dịch, ảnh để ở đâu. Một danh mục giản dị nhưng đầy đủ giải quyết đúng chỗ đó. Bài này đi từ khâu tổ chức đến mẫu phiếu và cách giữ danh mục sống qua nhiều năm.

Kiểm kê khác dịch thuật và số hoá ở chỗ nào?

Kiểm kê trả lời câu hỏi “có gì, ở đâu, tình trạng ra sao”. Dịch thuật trả lời “văn bản nói gì”. Số hoá là tạo bản ảnh, bản số chất lượng cao để lưu trữ và chia sẻ. Ba việc liên quan nhưng không thay nhau được, và kiểm kê phải đi trước.

Ưu điểm lớn của kiểm kê là không đòi hỏi người làm phải đọc thạo chữ Hán. Một nhóm gồm vài người biết chụp ảnh, đo đạc, ghi chép cẩn thận, có thêm một người đọc được chữ Hán ở mức cơ bản là đủ để hoàn thành phần lớn công việc.

Tổ chức nhóm và phạm vi

Ai tham gia

Nên có đại diện ban quản lý di tích hoặc người trông coi đình, đền; đại diện các dòng họ có nhà thờ trong làng; một hai người trẻ chụp ảnh và nhập liệu; và nếu được, một người đọc chữ Hán. Việc kiểm kê nên được Uỷ ban nhân dân cấp xã, phường biết và ủng hộ, nhất là khi di tích đã xếp hạng.

Phạm vi

Xác định rõ kiểm kê ở đâu: đình, đền, chùa, miếu, nhà thờ họ, cổng làng, cầu, giếng, hay cả tư liệu trong các gia đình. Nên bắt đầu từ những nơi công cộng, rồi mới mời các gia đình tự nguyện đưa tư liệu vào danh mục. Tư liệu của gia đình vẫn thuộc gia đình; danh mục chỉ ghi nhận sự tồn tại và người giữ.

Thời gian

Chia thành từng đợt ngắn, mỗi đợt một địa điểm, thay vì một chiến dịch dài. Một buổi sáng khô ráo có thể kiểm kê xong một nhà thờ họ nhỏ; một ngôi đình lớn có thể cần vài buổi.

Mẫu phiếu mô tả một hiện vật

Mỗi hiện vật có một phiếu. Bạn có thể dùng sổ giấy hoặc bảng tính, miễn là các cột giống nhau cho mọi phiếu.

Ghi niên đại nguyên văn như trên vật, đừng quy ra dương lịch ngay trong phiếu. Việc quy đổi làm sau, ở một cột riêng, kèm tên người quy đổi, để nếu sai còn biết sửa ở đâu.

Trình tự một buổi kiểm kê tại chỗ

Một buổi làm việc ở một địa điểm có thể đi theo các bước:

1. Vẽ sơ đồ mặt bằng đơn giản, đánh dấu vị trí từng hiện vật bằng số tạm.
2. Gán mã chính thức cho từng hiện vật theo quy tắc đã thống nhất từ trước.
3. Chụp mỗi hiện vật: một ảnh toàn cảnh có người hoặc thước để biết tỷ lệ, sau đó các ảnh chi tiết.
4. Đo kích thước, ghi chất liệu, tình trạng.
5. Người đọc chữ ghi tiêu đề, chữ lớn và dòng niên đại nếu đọc được; chỗ khó để lại.
6. Ghi lời kể của người cao tuổi về nguồn gốc, lần di dời, lần tu sửa.
7. Cuối buổi, đối chiếu số phiếu với số hiện vật trên sơ đồ, không để sót.

Điều quan trọng là đặt tên tệp ảnh theo mã ngay trong ngày. Để đến tuần sau mới đặt tên, vài trăm ảnh giống nhau sẽ không còn ai nhớ ảnh nào của bức nào.

Quy tắc đặt mã cho dễ dùng lâu dài

Ngắn, cố định, không dấu. Mã như ĐÌNH-BIA-03 dễ đọc, nhưng khi đặt tên tệp nên viết không dấu như DINH-BIA-03 để máy tính nào cũng mở được.

Không dùng số thứ tự theo giá trị. Đừng đánh số theo mức “quý” hay “cổ”, vì nhận định đó có thể thay đổi. Đánh số theo vị trí hoặc thứ tự phát hiện.

Không tái sử dụng mã. Hiện vật mất hay hỏng vẫn giữ mã cũ, ghi chú tình trạng. Mã mới cho hiện vật mới phát hiện thì nối tiếp số cuối.

Ghi mã ngoài hiện vật. Mã ghi trên phiếu, trên phong bì, trên thẻ treo bằng dây, tuyệt đối không viết hay dán lên bia, lên giấy sắc, lên gỗ sơn thếp.

Giữ danh mục sống qua nhiều năm

Một danh mục chỉ có giá trị khi được cập nhật. Hãy giao cho một người hoặc một nhóm nhỏ giữ bản chính, có bản sao ở ít nhất hai nơi. Mỗi lần có thay đổi như dịch xong một bia, sắc phong được phục chế, hoành phi được sơn lại, câu đối bị dời chỗ, ghi thêm một dòng vào cột ghi chú kèm ngày.

Khi có người đến nghiên cứu, danh mục là thứ đầu tiên nên đưa cho họ. Nó giúp họ biết trước cần xem gì, tránh việc mở hòm sắc nhiều lần không cần thiết. Đổi lại, hãy đề nghị họ gửi lại bản phiên âm, dịch nghĩa để bổ sung vào danh mục, ghi rõ tên người dịch.

Định kỳ mỗi năm, nên đi lại một vòng các địa điểm đã kiểm kê, chụp lại vài ảnh ở cùng góc cũ để so sánh. Chỉ cần đặt hai ảnh cách nhau vài năm cạnh nhau là thấy ngay vết nứt nào đang dài ra, mảng sơn nào bong thêm, từ đó biết hiện vật nào cần ưu tiên can thiệp.

Một tình huống hay gặp: sau đợt kiểm kê đầu, làng phát hiện có ba bia nằm úp ngoài bờ ao, trước giờ dùng làm bậc giặt. Danh mục ghi nhận chúng với tình trạng thực tế, chụp ảnh mặt còn thấy được, và đề xuất với chính quyền cấp xã, phường cách di dời an toàn. Không có danh mục, những tấm bia ấy thường chỉ được nhắc trong câu chuyện mà không ai hành động.

Lỗi hay gặp trong lần kiểm kê đầu

• Không thống nhất quy tắc đặt mã từ đầu, mỗi đợt một kiểu, sau phải đổi tên hàng trăm tệp ảnh.
• Mời người dịch trước khi kiểm kê, dẫn tới dịch trùng, dịch sót và không biết bản dịch thuộc hiện vật nào.
• Chụp nhiều nhưng không có ảnh toàn cảnh, nên không biết chi tiết đó thuộc phần nào của hiện vật.
• Ghi niên đại đã quy đổi mà không giữ nguyên văn, khi phát hiện quy đổi sai thì không còn căn cứ.
• Để danh mục trong một máy tính cá nhân, người giữ chuyển đi là danh mục thất lạc.
• Bỏ qua tư liệu “không đẹp” như văn tự, sổ sách giấy thường, trong khi chúng chứa nhiều thông tin về đời sống làng.

Câu hỏi thường gặp