Ngô gia văn phái: khi học vấn được truyền qua một dòng họ

Ngô gia văn phái là tên gọi chung cho trước tác của nhiều người trong dòng họ Ngô ở làng Tả Thanh Oai, nay thuộc Hà Nội, tiêu biểu là Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm, Ngô Thì Chí, Ngô Thì Du. Họ viết sử, thơ văn, văn thư, tiểu thuyết chương hồi qua nhiều thế hệ.

Chân dung học giả xưa thường được vẽ như một cá nhân đơn độc. Trường hợp dòng họ Ngô cho thấy một bức tranh khác: học vấn có thể là tài sản chung của gia đình, được truyền dạy, bổ sung, sửa chữa qua cha con, anh em, chú cháu. Hiểu điều này giúp người đọc nhìn những bộ sách như Hoàng Lê nhất thống chí đúng hơn.

Ngô gia văn phái gồm những ai?

Những người thường được nhắc nhiều nhất là bốn người. Ngô Thì Sĩ (1726–1780), người cha, nhà sử học và nhà thơ, tác giả Việt sử tiêu án. Ngô Thì Nhậm (1746–1803), con trưởng, nổi tiếng về văn chương, văn thư ngoại giao và về sau phục vụ triều Tây Sơn. Ngô Thì Chí (1753–1788), em Ngô Thì Nhậm. Ngô Thì Du (1772–1840), cháu trong họ, người tiếp tục viết phần sau của Hoàng Lê nhất thống chí.

Ngoài bốn người ấy, dòng họ còn nhiều người khác có trước tác, được gom vào bộ sưu tập chung. Tên gọi “văn phái” không có nghĩa là một trường phái văn học theo nghĩa hiện đại với tuyên ngôn và chủ trương, mà là cách gọi gộp văn chương của một nhà.

Khi viết về họ, nên nhớ họ sống trong thời kỳ đầy biến động: cuối Lê – Trịnh, Tây Sơn, đầu Nguyễn. Mỗi người có lựa chọn chính trị riêng; ở đây chỉ bàn về học vấn và trước tác, không đánh giá các lựa chọn ấy.

Mỗi người trong dòng họ đóng góp loại trước tác nào?

Bảng dưới chỉ ghi những trước tác thường được nhắc và ít tranh cãi về tác giả.

Việc chia phần cụ thể trong Hoàng Lê nhất thống chí giữa các tác giả là cách hiểu phổ biến, dựa trên nghiên cứu văn bản; vẫn có chi tiết còn được bàn.

Một dòng họ nuôi học vấn bằng cách nào?

Tủ sách và việc chép sách

Gia đình khoa bảng thường có tủ sách riêng, tích luỹ qua nhiều đời. Thời chưa có in ấn phổ biến, mỗi cuốn sách là kết quả của việc mua, mượn hoặc chép tay. Con cháu lớn lên giữa tủ sách ấy, và việc chép sách cho gia đình cũng là một cách học chữ, học văn.

Thầy dạy ngay trong nhà

Người cha, người chú đỗ đạt thường trực tiếp dạy con cháu. Cách học này cho phép truyền cả những điều không có trong sách: cách làm văn bài thi, cách viết văn thư, cách đọc chính sử có phê phán. Khi ra làm quan, kinh nghiệm thực tế lại quay về làm giàu cho lối dạy trong nhà.

Viết nối tiếp nhau

Điểm đặc biệt của họ Ngô là có những bộ sách do nhiều người trong họ viết nối. Người trước bắt đầu, người sau viết tiếp khi hoàn cảnh thay đổi. Đây là cách làm sách hiếm gặp, đòi hỏi sự tôn trọng văn bản của người đi trước và ý thức giữ mạch chung.

Đọc Hoàng Lê nhất thống chí thế nào cho đúng?

Hoàng Lê nhất thống chí là tiểu thuyết lịch sử viết theo lối chương hồi bằng chữ Hán, kể giai đoạn cuối Lê – Trịnh, Tây Sơn ra Bắc. Phần đầu thường được cho là của Ngô Thì Chí, phần tiếp của Ngô Thì Du, phần cuối có ý kiến cho là do người khác trong họ viết.

Vì viết theo lối tiểu thuyết, tác phẩm có đối thoại, có miêu tả tâm lý, có những cảnh dựng lại. Người đọc không nên coi từng câu thoại là lời ghi chép nguyên văn của nhân vật lịch sử. Đồng thời, vì tác giả là người sống gần hoặc trong chính thời đó, tác phẩm cho biết nhiều điều về không khí và cách nhìn đương thời.

Cách đọc hợp lý: thưởng thức như văn chương, dùng như tư liệu về cách nhìn của một nhóm trí thức đương thời, và khi cần sự kiện chính xác thì đối chiếu với sử liệu khác. Đây cũng là bài học chung khi đọc mọi tác phẩm tự sự lịch sử xưa.

Học vấn gia truyền có mặt hạn chế nào?

Học vấn truyền trong một nhà có sức mạnh lớn nhưng cũng có giới hạn. Mặt mạnh là sự liên tục: tư liệu không bị mất khi một người qua đời, phương pháp được dạy tận tay. Mặt yếu là dễ khép kín: cách nhìn của cha ông trở thành khuôn cho con cháu, và tư liệu chỉ nằm trong tủ sách của một nhà, người ngoài khó tiếp cận.

Một hạn chế khác liên quan tới văn bản. Khi trước tác của nhiều người được gom chung, người chép đời sau có thể nhầm tác giả, ghép bài của người này vào tập của người kia, hoặc sửa chữ cho hợp ý mình. Nghiên cứu văn bản học về các bộ sưu tập gia tộc vì vậy thường phải xác định lại tác giả từng bài.

Nhận ra hạn chế không làm giảm giá trị của dòng họ Ngô. Nó chỉ nhắc người đọc hôm nay đọc bộ sưu tập ấy như một kho tư liệu cần phân loại, chứ không phải một khối thống nhất của một tác giả.

Những điều người đọc hay hiểu sai về Ngô gia văn phái

Tưởng đây là một nhóm văn học có chủ trương chung. Thực chất đó là văn chương của một nhà, mỗi người một phong cách, một lựa chọn.

Gán mọi tác phẩm trong bộ sưu tập cho Ngô Thì Nhậm. Ông nổi tiếng nhất nên hay bị gán thêm. Trong bộ sưu tập có trước tác của nhiều người, cần xem chú thích tác giả từng bài.

Đọc tiểu thuyết chương hồi như chính sử. Hoàng Lê nhất thống chí có giá trị tư liệu nhưng vẫn là tác phẩm văn chương có hư cấu, dựng cảnh.

Coi họ Ngô là ngoại lệ duy nhất. Nhiều dòng họ khác cũng có truyền thống làm sách như họ Phan Huy, họ Nguyễn ở Tiên Điền. Họ Ngô nổi bật vì khối lượng và tính liên tục.

Tìm hiểu học vấn của một dòng họ trong làng bạn

Không cần là họ nổi tiếng; cách làm giống nhau.

1. Hỏi các bậc cao tuổi trong họ xem còn sách chép tay, câu đối, văn tế, gia phả chữ Hán Nôm nào không.
2. Chụp ảnh từng trang ở ánh sáng tự nhiên, đặt thước bên cạnh, đánh số ảnh theo thứ tự trang.
3. Lập bảng: tên tài liệu, người viết nếu biết, niên hiệu, tình trạng giấy.
4. Nhờ người đọc được chữ Hán Nôm phiên âm những đoạn quan trọng; ghi rõ ai phiên.
5. Lưu một bản số ở nơi an toàn và để bản gốc ở chỗ khô ráo, tránh ánh nắng trực tiếp.

Có thể bạn không tìm ra một Ngô gia văn phái, nhưng sẽ biết được ông bà mình đã đọc, đã viết những gì — và đó là tư liệu mà không thư viện nào có.

Câu hỏi thường gặp