Người tuyển thơ văn xưa: Trích diễm thi tập và Hoàng Việt thi tuyển

Những người tuyển thơ văn xưa như Hoàng Đức Lương, Lê Quý Đôn, Bùi Huy Bích đã cứu một phần lớn văn chương Hán của người Việt khỏi thất tán. Nhờ các tuyển tập của họ, nhiều tác giả đời Lý, Trần, Lê sơ còn được biết tên và đọc được tác phẩm.

Trong chân dung học giả, người tuyển thường đứng sau người viết. Nhưng nếu không có người tuyển, nhiều người viết đã bị quên hẳn. Bài này đặt các nhà tuyển vào trung tâm: họ lo điều gì, làm việc ra sao, và người đọc hôm nay nên dùng các tuyển tập của họ thế nào.

Vì sao người xưa phải tuyển thơ văn?

Người xưa phải tuyển vì thơ văn người Việt rất dễ mất. Phần lớn chỉ có bản chép tay, nằm rải rác trong nhà các gia đình, qua chiến tranh, cháy nhà, ẩm mốc, mối mọt là tiêu tan. Một bài thơ hay có thể chỉ tồn tại trong một cuốn sổ duy nhất.

Hoàng Đức Lương, trong lời tựa Trích diễm thi tập viết cuối thế kỷ XV, đã nêu nỗi lo ấy rất rõ. Đại ý ông kể ra những lý do khiến thơ văn không truyền được: thơ hay thì chỉ người sành mới biết thưởng thức; người học bận việc thi cử, ít để tâm; người có chức quyền bận việc quan; việc khắc in tốn kém nên ít ai làm; và sách để lâu thì mất mát vì thời gian, binh lửa. Lời tựa này từng được đưa vào chương trình ngữ văn phổ thông.

Đọc lời tựa ấy, người học hôm nay thấy được một điều: ý thức giữ gìn di sản văn chương dân tộc đã có từ rất sớm, và nó xuất phát từ những người cụ thể, bỏ công sức riêng để làm.

Cũng cần nói thêm rằng sự thất tán không chỉ do thiên tai, chiến tranh. Một nguyên nhân âm thầm hơn là thói quen coi thơ văn của người trong nước kém giá trị hơn sách kinh điển từ phương Bắc. Sách kinh điển được in, được dạy, được thi; thơ văn người Việt thì chỉ được chép tay để đọc riêng. Người tuyển, theo nghĩa ấy, còn làm một việc khẳng định: văn chương người Việt đáng được giữ và đáng được đọc.

Một số tuyển tập thơ văn Hán quan trọng

Bảng chỉ ghi những tuyển tập và người tuyển thường được nhắc trong tài liệu phổ thông.

Một số tuyển tập về sau được người khác bổ sung, chép lại, nên các bản còn lại không hẳn giống bản người tuyển làm ra lúc đầu.

Người tuyển làm việc thế nào?

Đi tìm bản chép

Việc đầu tiên là tìm văn bản. Người tuyển phải hỏi han, mượn sách của các gia đình, chép lại từ bia đá, từ các tập thơ riêng. Nhiều khi một bài thơ chỉ có trong một nguồn duy nhất, và người tuyển chép lại là cứu được nó.

Chọn và sắp xếp

Sau khi có văn bản, người tuyển phải chọn. Tiêu chí chọn phản ánh quan niệm thẩm mỹ và đạo đức của họ: bài nào hay, bài nào hợp lễ giáo. Rồi họ xếp theo thời đại hoặc theo tác giả, thường kèm vài dòng tiểu sử. Những dòng tiểu sử ngắn ấy về sau nhiều khi là nguồn duy nhất về một tác giả.

Hiệu đính chữ nghĩa

Khi các bản chép khác nhau, người tuyển phải chọn chữ. Có khi họ ghi chú dị bản, có khi lặng lẽ sửa theo ý mình. Đây là chỗ văn bản học hiện đại phải xem lại: biết người tuyển đã can thiệp ở đâu để đọc đúng nguyên tác.

Một ví dụ dễ hình dung: cùng một bài thơ đời Trần, tuyển tập này chép một chữ, tuyển tập kia chép chữ khác gần nghĩa hoặc gần dạng. Người nghiên cứu phải cân nhắc chữ nào hợp luật thơ, hợp văn cảnh, hợp cách dùng chữ của thời ấy, rồi mới chọn, và vẫn ghi lại chữ kia để người sau tự xét.

Bùi Huy Bích: một nhà tuyển cuối thế kỷ XVIII

Bùi Huy Bích (1744–1818) đỗ Hoàng giáp, làm quan cuối Lê – Trịnh, sau lui về sống ẩn. Ông được nhớ nhiều nhất qua hai bộ Hoàng Việt thi tuyển và Hoàng Việt văn tuyển, một bộ chọn thơ, một bộ chọn văn xuôi chữ Hán của người Việt từ đời Lý tới đời Lê.

Khác với Toàn Việt thi lục của Lê Quý Đôn có tham vọng gom rộng, các tuyển tập của Bùi Huy Bích nghiêng về chọn lọc. Hai cách làm bổ sung cho nhau: một bên giữ cho đủ, một bên giúp người đọc tìm ra cái tinh tuý. Người học hôm nay vẫn dùng cả hai kiểu, khi thì cần tư liệu đầy đủ, khi thì cần một tuyển tập vừa tay.

Ông cũng là người có thơ văn riêng, nhưng vị trí của ông trong lịch sử học thuật gắn chặt với công việc tuyển chọn. Đây là một kiểu học giả mà người đời sau dễ quên: người dành thời gian cho văn chương của người khác.

Các tuyển tập của ông còn có giá trị như một tấm gương phản chiếu quan niệm văn chương cuối thế kỷ XVIII. Nhìn vào những bài được chọn và những bài bị bỏ, người nghiên cứu hôm nay có thể đoán được giới nhà nho thời ấy coi trọng điều gì trong thơ: sự đoan chính, điển nhã, hay cảm xúc riêng tư. Đó là thông tin mà không một bài thơ đơn lẻ nào nói được.

Đọc một tuyển tập cổ cho đúng: bốn lưu ý

Tuyển tập là lựa chọn, không phải toàn bộ. Một tác giả có ba bài trong tuyển tập không có nghĩa là chỉ viết ba bài. Người tuyển chọn theo tiêu chí riêng.

Tiểu sử kèm theo cần đối chiếu. Dòng tiểu sử ngắn trong tuyển tập là quý, nhưng có thể sai năm, sai quê. Có nguồn khác thì so.

Chữ có thể đã qua tay người tuyển. Khi hai tuyển tập chép một bài khác nhau vài chữ, đó là dị bản; ghi rõ bạn đang dùng bản nào.

Bản dịch hôm nay là lớp thứ ba. Từ nguyên tác qua người tuyển tới người dịch hiện đại, mỗi lớp có thể thêm cách hiểu. Đọc phiên âm và dịch nghĩa trước bản dịch thơ.

Làm một tuyển tập nhỏ cho làng hoặc dòng họ

Tinh thần của Hoàng Đức Lương vẫn dùng được hôm nay, ở quy mô nhỏ.

1. Gom mọi câu đối, hoành phi, văn bia, bài thơ chữ Hán Nôm trong đình, nhà thờ họ, nhà riêng: chụp ảnh rõ, đặt thước bên cạnh.
2. Ghi nguồn từng văn bản: ở đâu, của ai, niên hiệu nếu có.
3. Nhờ người đọc được chữ Hán Nôm phiên âm và dịch nghĩa, ghi tên người phiên dịch.
4. Xếp theo nơi lưu giữ hoặc theo thời gian, thêm vài dòng giới thiệu ngắn mỗi văn bản.
5. In vài bản cho các gia đình giữ, và lưu một bản số ở nơi an toàn.

Việc không cần làm: chọn bài hay, bỏ bài dở. Ở quy mô làng, giữ cho đủ quan trọng hơn chọn cho tinh; việc chọn để người sau làm.

Câu hỏi thường gặp