Trường quy là bộ lệ của trường thi; phạm trường quy là vi phạm những lệ ấy, như viết phải chữ trùng tên vua, sai thể thức, tẩy xoá quá mức hay mang tài liệu vào trường. Bài phạm trường quy có thể bị đánh hỏng dù văn hay, người thi nặng thì còn bị phạt.
Người hôm nay hay ngạc nhiên vì sao một chữ viết sai lại có thể làm mất cả một khoa thi. Câu trả lời nằm ở chỗ trường thi xưa không chỉ đo tài văn mà còn đo sự cẩn trọng và lễ nghi của người sắp làm quan. Hiểu lệ kiêng húy còn có một ích lợi bất ngờ: nó là manh mối để đoán niên đại một văn bản Hán Nôm không ghi năm. Bài này đi qua các nhóm lỗi, cách người xưa tránh chữ húy, và cách dùng điều ấy khi đọc tư liệu.
Kiêng húy là gì và chữ nào phải kiêng?
Kiêng húy là tục tránh viết, tránh đọc những chữ trùng với tên của vua, của tổ tiên nhà vua, và trong phạm vi nhỏ hơn là tên ông bà cha mẹ mình. Trong trường thi, chữ húy là những chữ thuộc tên vua đang trị vì và các vua đời trước của triều đại, có khi cả tên hoàng hậu, thái hậu, do triều đình công bố.
Danh sách chữ húy không cố định: mỗi đời vua mới thêm chữ, có khi bãi bớt chữ của đời xa. Sĩ tử đi thi phải thuộc danh sách hiện hành. Viết phạm một chữ húy trong bài là lỗi nặng hàng đầu, vì nó bị coi là bất kính chứ không chỉ là sơ suất.
Tục kiêng húy còn lan vào lời ăn tiếng nói. Ví dụ hay được nhắc là thời Nguyễn, chữ Hoa trùng tên thân mẫu của vua Thiệu Trị nên dân gian nhiều nơi đọc trại thành Huê; dấu vết còn lại trong cách nói của một số vùng đến nay.
Người xưa tránh chữ húy bằng những cách nào?
Khi buộc phải nói tới một ý mà chữ thường dùng là chữ húy, người viết có vài cách xử lý. Biết các cách này giúp bạn không đọc nhầm một chữ lạ trong văn bản cổ thành chữ sai.
| Cách | Làm thế nào | Gặp trong văn bản thì nhận ra ra sao |
|---|---|---|
| Đổi chữ | Dùng một chữ khác cùng nghĩa hoặc gần nghĩa thay vào | Câu dùng chữ hơi lạ so với cách nói quen; tra từ điển thấy đồng nghĩa với chữ húy |
| Bớt nét (khuyết bút) | Viết chữ húy nhưng bỏ đi một nét, thường là nét cuối | Chữ trông quen mà thiếu nét, tra không ra trong từ điển thường |
| Đổi bộ hoặc đổi kết cấu | Thay một thành phần của chữ để thành chữ khác | Chữ dị thể ít gặp, chỉ xuất hiện trong văn bản một thời kỳ |
| Đọc trại | Viết vẫn vậy hoặc tránh viết, nhưng khi đọc thì đổi âm | Không thấy trên giấy, chỉ thấy trong âm đọc truyền lại |
| Để trống hoặc chú | Bỏ trống ô chữ, hoặc ghi chú là chữ húy | Ô trống giữa câu, đôi khi có dấu nhỏ bên cạnh |
Trong trường thi, cách an toàn nhất là đổi chữ. Bớt nét chỉ được chấp nhận khi lệ của triều cho phép với chữ ấy; tự ý bớt nét chữ không thuộc danh sách lại có thể bị coi là viết sai.
Ngoài chữ húy, còn những lỗi trường quy nào?
Các lệ trường thi xưa khá chi tiết, chủ yếu nhắm vào hai mục đích: giữ lễ và chống gian lận.
Sai thể thức. Viết biểu mà không đúng cách xưng hô, viết thơ sai luật, bài kinh nghĩa thiếu phần bắt buộc. Lỗi thể thức nặng làm hỏng bài.
Tẩy xoá, viết thêm. Quyển thi có lệ về số chữ được xoá, được viết chèn. Quá giới hạn thì bị nghi gian lận hoặc bị trừ hạng.
Viết ra ngoài khuôn. Viết lan ra lề, viết sang trang không đúng chỗ, bỏ trống nhiều dòng giữa bài có thể bị coi là đánh dấu bài.
Ghi dấu riêng. Bất cứ chữ, câu, ký hiệu nào không thuộc bài văn mà có thể dùng để nhận ra người viết đều bị cấm, vì đó là cách thông đồng phổ biến.
Nộp bài trễ hoặc không đủ. Mỗi trường có giờ nộp; bài thiếu phần, bỏ dở cũng bị xếp hạng thấp hoặc bị loại.
Hoài hiệp: mang tài liệu vào trường thi
Mang sách, giấy ghi chép vào trường để chép, người xưa gọi là hoài hiệp, nghĩa đen là giấu trong người. Đây là lỗi bị phạt nặng. Ở cổng trường thi có lính khám người và đồ mang theo; ai bị bắt có thể bị đuổi khỏi trường, cấm thi nhiều khoa, nặng hơn thì chịu hình phạt.
Dù vậy, chuyện chép những cuốn sách thật nhỏ, viết chữ li ti để giấu vào lều chõng, vào áo vẫn được kể lại khá nhiều. Một số sách văn mẫu khổ nhỏ thời cuối khoa cử có lẽ cũng phục vụ nhu cầu này, nhưng điều đó chỉ nên nói ở mức khả năng, không nên khẳng định cho từng cuốn cụ thể.
Điều đáng chú ý là sự nghiêm khắc này phản ánh một thực tế: khi đỗ đạt mở ra con đường làm quan cho cả dòng họ, áp lực gian lận rất lớn. Các triều vì thế liên tục bổ sung lệ khám xét, lệ ngồi theo ô, lệ cấm trò chuyện trong trường. Đọc các điều lệ ấy, bạn thấy được cả những mánh gian lận mà chúng nhắm tới.
Dùng lệ kiêng húy để đoán niên đại văn bản thế nào?
Với người đọc văn bản Hán Nôm hôm nay, chữ húy là manh mối quý: một văn bản kiêng chữ của một đời vua thì nhiều khả năng được viết hoặc chép từ đời ấy trở về sau. Cách làm cơ bản:
- Đọc kỹ văn bản, đánh dấu những chữ thiếu nét, chữ dị thể, chữ dùng thay lạ.
- Tra các danh mục chữ húy theo triều đại trong sách công cụ về văn bản học Hán Nôm.
- Khớp chữ húy tìm được với đời vua tương ứng để có mốc sớm nhất có thể.
- Đối chiếu thêm với những dấu hiệu khác: niên hiệu, can chi, giấy, mực, kiểu chữ, con dấu.
- Ghi kết luận ở dạng khoảng thời gian và nêu rõ căn cứ, không chốt một năm cụ thể.
Cẩn thận với hai bẫy. Một là bản chép lại: người chép đời sau có thể giữ nguyên chữ húy của bản gốc, hoặc ngược lại sửa theo lệ đời mình. Hai là văn bản dân gian ở làng xã không phải lúc nào cũng kiêng chặt như văn bản triều đình. Chữ húy là manh mối, không phải bằng chứng duy nhất. Khi trình bày kết quả, nên nói rõ chữ nào, ở dòng nào, kiêng theo đời vua nào, để người đọc sau kiểm lại được.
Đọc một văn bản có chữ thiếu nét: làm gì trước?
Khi gặp một chữ trông quen mà tra không ra, trước khi kết luận là chữ sai hay chữ lạ, bạn hãy:
- Thử thêm vào chữ ấy một nét còn thiếu và tra lại.
- Xem chữ ấy có nằm trong tên của một vị vua hay người được tôn kính không.
- Tìm chữ ấy ở chỗ khác trong cùng văn bản: nếu chỗ nào cũng thiếu cùng một nét, nhiều khả năng là kiêng húy có chủ đích.
- Ghi chú lại trong bản phiên âm của mình, không tự ý chữa chữ trong bản chụp gốc.
Cách làm này cũng hữu ích khi đọc gia phả, sắc phong, văn bia trong làng: nhiều chỗ tưởng là lỗi chép lại chính là dấu vết của lệ kiêng húy.
Câu hỏi thường gặp
Phạm trường quy là gì?
Phạm trường quy là vi phạm các lệ của trường thi, như viết chữ húy, sai thể thức, tẩy xoá quá mức, ghi dấu riêng hay mang tài liệu vào trường. Bài phạm trường quy có thể bị đánh hỏng.
Chữ húy là những chữ nào?
Chữ húy là chữ trùng với tên vua đang trị vì, các vua đời trước của triều đại và có khi cả tên hoàng hậu, thái hậu. Danh sách do triều đình công bố và thay đổi theo từng đời.
Khuyết bút là gì?
Khuyết bút là cách viết chữ húy nhưng bỏ đi một nét, thường là nét cuối, để tỏ ý kiêng. Khi gặp chữ quen mà thiếu nét, nên nghĩ tới khả năng này.
Vì sao chữ Hoa có nơi đọc thành Huê?
Thời Nguyễn, chữ Hoa trùng tên thân mẫu của vua Thiệu Trị nên được kiêng, nhiều nơi đọc trại thành Huê. Dấu vết còn trong cách nói của một số vùng.
Hoài hiệp nghĩa là gì?
Hoài hiệp là mang sách, giấy ghi chép giấu trong người vào trường thi để chép. Đây là lỗi bị phạt nặng, có thể bị đuổi khỏi trường và cấm thi nhiều khoa.
Có thể dựa vào chữ húy để định năm của văn bản không?
Chỉ dùng như một manh mối để khoanh khoảng thời gian, cần đối chiếu thêm niên hiệu, can chi, giấy, kiểu chữ. Bản chép lại có thể giữ hoặc sửa chữ húy của bản gốc.