Pháp gia là trường phái chủ trương trị nước bằng luật lệ công khai, thưởng phạt nghiêm và đều, thay cho việc trông vào đức của người cai trị. Học thuyết có ba mạch: pháp của Thương Ưởng, thuật của Thân Bất Hại, thế của Thận Đáo; Hàn Phi gộp cả ba thành một hệ thống.
Pháp gia thường bị tóm gọn thành “hà khắc”, nhưng đọc kỹ thì đây là một trong những lý thuyết chính trị mạch lạc nhất thời Chiến Quốc. Biết tách ba mạch và nắm mấy thiên chính trong Hàn Phi Tử là đủ để đọc nhóm văn bản này mà không bị định kiến dẫn dắt.
Ba mạch pháp, thuật, thế khác nhau thế nào?
Hàn Phi tự nhận mình kế thừa ba người đi trước, mỗi người nhấn một mặt. Bảng sau giúp phân biệt:
| Khái niệm | Người đề cao | Nghĩa trong học thuyết | Ví như |
|---|---|---|---|
| Pháp 法 | Thương Ưởng | Luật thành văn, công bố cho dân biết, áp dụng như nhau | Cây thước, sợi dây mực của thợ |
| Thuật 術 | Thân Bất Hại | Cách vua dùng và kiểm soát quan lại, giữ kín trong lòng | Tay người cầm thước |
| Thế 勢 | Thận Đáo | Vị thế, quyền lực gắn với ngôi vị chứ không gắn với tài đức người ngồi | Mây mù cho rồng rắn bay |
Hình ảnh rồng rắn bay nhờ mây là của Thận Đáo, được Hàn Phi dẫn và bàn lại trong thiên Nạn thế: rồng bay được là nhờ mây, mây tan thì rồng cũng như giun kiến. Ý là người cai trị có quyền lực nhờ ngôi vị, không phải vì giỏi hơn người.
Những người đi trước Hàn Phi đã làm gì?
Thương Ưởng và cuộc biến pháp nước Tần
Thương Ưởng (còn gọi Vệ Ưởng, Công Tôn Ưởng) giúp Tần Hiếu công cải cách: khuyến khích cày cấy và chiến đấu, lập chế độ liên đới trách nhiệm, phong tước theo công. Sử ký chép chuyện ông dựng một cây gỗ ở cửa nam chợ, hứa ai dời được sang cửa bắc thì thưởng vàng; không ai tin, ông tăng thưởng, đến khi có người dời thì trả đủ — để dân tin rằng lệnh ban ra là làm thật. Sách Thương Quân thư mang tên ông, nhưng phần lớn có lẽ do người sau trong phái soạn.
Thân Bất Hại và thuật dùng người
Thân Bất Hại làm tướng quốc nước Hàn. Ông chú ý việc vua kiểm tra quan lại: giao việc theo chức danh, rồi đối chiếu kết quả với lời hứa, gọi là theo danh mà trách thực. Sách của ông nay chỉ còn mảnh vụn trích dẫn trong sách khác.
Thận Đáo và vị thế
Thận Đáo người nước Triệu, từng ở học cung Tắc Hạ của nước Tề, có những chỗ gần với Đạo gia. Ông nhấn rằng trật tự đến từ vị thế và quy tắc khách quan, chứ không từ việc chờ một vị vua thánh hiền hiếm có.
Hàn Phi là ai và sách Hàn Phi Tử có gì?
Hàn Phi là công tử nước Hàn, theo Sử ký thì nói lắp nhưng viết rất giỏi, cùng Lý Tư học với Tuân Tử. Tần vương đọc thiên Cô phẫn và Ngũ đố của ông thì phục, về sau Hàn Phi sang Tần và chết ở đó. Sách Hàn Phi Tử hiện có 55 thiên.
Không phải thiên nào cũng do chính Hàn Phi viết; giới nghiên cứu vẫn tranh luận về từng thiên. Tuy vậy các thiên Ngũ đố, Hiển học, Nhị bính, Định pháp, Nạn thế thường được coi là cốt lõi. Ngoài phần lý luận, sách có các thiên Nội trữ thuyết, Ngoại trữ thuyết, Thuyết lâm gom rất nhiều mẩu chuyện ngắn — kho ngụ ngôn lớn của văn học Trung Hoa cổ, nhiều chuyện đã vào tiếng Việt thành thành ngữ.
Bốn câu gốc nên nắm khi đọc Hàn Phi Tử
Mỗi câu dưới đây đều ngắn, dễ thuộc và chứa một ý then chốt của học thuyết.
“Pháp bất a quý, thằng bất nhiễu khúc” 法不阿貴，繩不撓曲 (thiên Hữu độ). Luật không nể người sang, dây mực không chiều chỗ cong. Đây là ý bình đẳng trước luật trong phạm vi quan lại và dân; nhà vua vẫn đứng trên luật.
“Minh chủ chi sở đạo chế kỳ thần giả, nhị bính nhi dĩ hỹ” (thiên Nhị bính). Vua sáng dùng để chế ngự bề dưới chỉ có hai cái cán. Hai cán ấy là hình (phạt) và đức (thưởng); để kẻ khác nắm một trong hai thì mất quyền.
“Thế dị tắc sự dị, sự dị tắc bị biến” 世異則事異，事異則備變 (thiên Ngũ đố). Đời khác thì việc khác, việc khác thì cách lo liệu phải đổi. Đây là cốt lõi để Hàn Phi bác lối viện dẫn vua thánh đời xưa của Nho gia.
Chuyện ôm cây đợi thỏ (thiên Ngũ đố). Người nước Tống thấy thỏ chạy đâm vào gốc cây chết, bèn bỏ cày ngồi canh gốc cây chờ thỏ khác. Hàn Phi dùng chuyện này giễu kẻ muốn đem phép trị nước của tiên vương áp vào đời nay.
Pháp gia nhìn con người và lịch sử thế nào?
Pháp gia không trông vào việc giáo hoá cho người ta tự thiện. Hàn Phi cho rằng người ta hành động theo lợi hại: thầy thuốc mút vết thương cho người bệnh không vì thương mà vì lợi, người đóng xe mong người ta giàu để mua xe. Vì vậy nhà nước phải đặt ra thưởng phạt rõ, để điều lợi cho riêng mỗi người trùng với điều lợi cho nước.
Về lịch sử, Hàn Phi chia đời thượng cổ, trung cổ, cận cổ, mỗi đời có vấn đề riêng; xưa người ít của nhiều nên không tranh, nay người đông của ít nên tranh. Lập luận này dựa trên quan sát dân số và tài nguyên, rất khác với cách Nho gia lấy đời Nghiêu Thuấn làm khuôn mẫu.
Đọc tới đây, bạn sẽ thấy Pháp gia có chỗ gặp Tuân Tử (người thầy cho rằng bản tính con người cần được uốn nắn) và có chỗ mượn Lão Tử (Hàn Phi có hai thiên Giải Lão, Dụ Lão chú giải Lão Tử theo hướng trị nước). Pháp gia là nơi hội tụ của nhiều dòng, không phải một nhánh tách biệt.
Đánh giá Pháp gia thế nào cho công bằng?
Có mấy điểm nên giữ khi đọc và khi trao đổi về Pháp gia:
- Phân biệt luật của Pháp gia với khái niệm pháp quyền hiện đại. Pháp gia đề cao luật để củng cố quyền vua, không đặt ra giới hạn cho chính nhà vua.
- Ghi nhận những điểm đi trước thời đại: luật thành văn công bố cho dân, xét công thay vì xét dòng dõi, quản lý theo chức trách.
- Không quy hết sự sụp đổ nhanh của nhà Tần cho Pháp gia; đó là kết luận của các nhà Nho đời Hán, có lý do của nó nhưng cũng mang lập trường.
- Để ý rằng các triều đại về sau tuy tôn Nho vẫn dùng nhiều thiết chế pháp gia; người xưa gọi là ngoài Nho trong Pháp. Cách nói này nên dùng thận trọng, như một nhận định, không như sự thật đã cân đo.
Lộ trình đọc Hàn Phi Tử cho người mới
Sách dày, nhưng đọc theo trình tự sau thì ý lớn hiện ra nhanh:
- Ngũ đố: bức tranh toàn cảnh về lịch sử, con người và chính sách, kèm chuyện ôm cây đợi thỏ.
- Hiển học: Hàn Phi phê phán Nho và Mặc, giúp bạn thấy cuộc tranh luận giữa các nhà.
- Nhị bính và Định pháp: thưởng phạt, phân biệt pháp với thuật.
- Nạn thế: cuộc biện luận về thế, có dẫn nguyên ý của Thận Đáo.
- Giải Lão và Dụ Lão: Hàn Phi đọc Lão Tử, nên đọc sau khi đã quen Lão Tử.
- Thuyết lâm và các thiên Trữ thuyết: đọc thong thả từng mẩu chuyện, rất tốt để luyện văn ngôn tự sự.
Lỗi hay gặp là dừng ở Thuyết lâm vì chuyện hay dễ đọc, rồi kết luận Hàn Phi chỉ là người kể ngụ ngôn. Phần lý luận mới là xương sống của sách.
Câu hỏi thường gặp
Pháp gia có phải là pháp trị theo nghĩa hiện đại không?
Không hoàn toàn. Pháp gia đề cao luật thành văn và thưởng phạt đều tay, nhưng luật là công cụ của nhà vua, không ràng buộc chính vua. Pháp quyền hiện đại đặt cả người cầm quyền dưới luật.
Pháp, thuật, thế nghĩa là gì?
Pháp là luật công bố cho mọi người. Thuật là cách vua dùng và kiểm tra quan lại, giữ kín. Thế là quyền lực gắn với ngôi vị. Hàn Phi cho rằng thiếu một trong ba thì không trị được nước.
Hàn Phi và Lý Tư có quan hệ gì?
Theo Sử ký, hai người cùng học với Tuân Tử. Lý Tư về sau làm thừa tướng nước Tần, còn Hàn Phi sang Tần và chết ở đó. Chi tiết quanh cái chết của Hàn Phi do Sử ký chép, nên trích dẫn kèm nguồn.
Thành ngữ ôm cây đợi thỏ xuất phát từ đâu?
Từ thiên Ngũ đố trong sách Hàn Phi Tử, nguyên văn là thủ chu đãi thố. Hàn Phi kể chuyện người nước Tống ngồi canh gốc cây chờ thỏ để giễu kẻ khư khư theo phép cũ.
Nên đọc thiên nào trong Hàn Phi Tử đầu tiên?
Nên đọc thiên Ngũ đố trước. Thiên này gói gần đủ quan điểm của Hàn Phi về lịch sử, bản tính con người và chính sách, văn lại sáng sủa, dễ theo với người mới.
Thương Quân thư có do Thương Ưởng viết không?
Sách mang tên ông nhưng giới nghiên cứu phần đông cho rằng nhiều thiên do người trong phái soạn về sau. Khi trích, nên ghi là sách Thương Quân thư thay vì khẳng định lời của chính Thương Ưởng.