Phiên âm là đọc chữ Hán bằng âm Hán Việt, giữ nguyên chữ và nhịp; dịch nghĩa là chuyển sát từng ý sang tiếng Việt, không cần vần; dịch thơ là viết lại thành thơ Việt, chấp nhận thêm bớt để có vần điệu. Muốn hiểu đúng bài thơ, đọc dịch nghĩa trước, dịch thơ sau.
Sách giáo khoa và các tuyển tập thơ chữ Hán thường in ba phần ấy cạnh nhau, nhưng ít khi nói rõ mỗi phần đáng tin tới đâu. Nhiều người thuộc lòng bản dịch thơ từ thời đi học rồi tưởng đó là ý của tác giả, trong khi bản dịch thơ là một sáng tác thứ hai. Bài này tách ba tầng ra, lấy bài Tĩnh dạ tứ của Lý Bạch làm ví dụ, vì bài ngắn, chữ dễ và quen thuộc với người Việt.
Tầng một, phiên âm: giữ nguyên chữ, chỉ đổi cách đọc
Nguyên văn: 床前明月光，疑是地上霜。舉頭望明月，低頭思故鄉。 Phiên âm: Sàng tiền minh nguyệt quang, Nghi thị địa thượng sương. Cử đầu vọng minh nguyệt, Đê đầu tư cố hương.
Phiên âm không dịch gì cả. Nó chỉ cho bạn đọc thành tiếng bằng âm Hán Việt, giữ đủ số chữ, nhịp và vần của nguyên tác. Người Việt nghe phiên âm hiểu được một phần nhờ vốn từ Hán Việt, như minh nguyệt, cố hương, nhưng cái hiểu đó dễ là ảo giác: nhiều chữ Hán Việt quen tai đã đổi nghĩa trong tiếng Việt hiện đại.
Lỗi hay gặp nhất ở tầng này là đọc sai chữ đa âm. Chữ 說 trong câu 不亦說乎 đọc là duyệt (vui), không phải thuyết. Chữ 樂 đọc lạc khi là vui, nhạc khi là âm nhạc. Chữ 為 đọc vi khi là làm, vị khi là vì. Chữ 行 đọc hành khi là đi, hàng khi là hàng lối. Sai âm thì người nghe hiểu sai nghĩa ngay từ đầu.
Đọc phiên âm thành tiếng: nghe nhịp và vần
Phiên âm có một giá trị mà dịch nghĩa không thay được: nó giữ âm thanh của bài. Thơ năm chữ thường ngắt nhịp hai trên ba, như Cử đầu / vọng minh nguyệt; thơ bảy chữ thường ngắt bốn trên ba, như Thôn hậu thôn tiền / đạm tự yên. Đọc đúng nhịp, bài thơ tự lộ ra cấu trúc: vế nào là cảnh, vế nào là việc.
Vần cũng nghe được qua phiên âm. Trong Tĩnh dạ tứ, chữ cuối câu một, hai, bốn là quang, sương, hương, cùng một vần trong âm Hán Việt; câu ba để trống vần. Hai câu cuối còn đối nhau từng chữ: cử đầu với đê đầu, vọng với tư, minh nguyệt với cố hương. Nhận ra cặp đối ấy, bạn thấy ngay ý bài nằm ở sự chuyển từ ngẩng lên sang cúi xuống, từ trăng sang quê.
Vì vậy khi học thơ chữ Hán, nên đọc phiên âm thành tiếng vài lần trước khi xem dịch. Tai sẽ giữ lại nhịp và vần, thứ mà bản dịch nào cũng đánh rơi một phần.
Bảng chữ đa âm hay gặp trong thơ văn cổ
Bảng dưới gom một số chữ có hai âm Hán Việt ứng với hai nghĩa khác nhau. Gặp chúng, hãy dừng lại xác định nghĩa trước khi đọc.
| Chữ | Âm 1 và nghĩa | Âm 2 và nghĩa | Ví dụ đọc theo âm 2 |
|---|---|---|---|
| 說 | thuyết: nói, giảng giải | duyệt: vui (như 悅) | 不亦說乎: bất diệc duyệt hồ |
| 樂 | nhạc: âm nhạc | lạc: vui | 不亦樂乎: bất diệc lạc hồ |
| 為 | vi: làm, là | vị: vì, cho | 古之學者為己: vị kỷ |
| 行 | hành: đi, làm | hàng: hàng lối | 行伍: hàng ngũ |
| 讀 | độc: đọc | đậu: chỗ ngừng trong câu | 句讀: cú đậu |
| 衣 | y: áo | ý: mặc, mặc cho | 解衣衣我: giải y ý ngã |
Không cần thuộc hết; chỉ cần biết rằng có hiện tượng này để dừng lại tra khi câu đọc lên thấy lạ.
Tầng hai, dịch nghĩa: sát từng ý, chưa cần hay
Dịch nghĩa bài trên có thể viết: Trước giường, ánh trăng sáng; ngỡ là sương trên mặt đất. Ngẩng đầu nhìn trăng sáng; cúi đầu nhớ quê cũ. Bản dịch nghĩa tốt giữ đủ mọi ý, không thêm hình ảnh mới, chấp nhận câu hơi khô. Đây là tầng bạn nên tin nhiều nhất khi muốn biết tác giả thật sự nói gì.
Dịch nghĩa cũng có chỗ phải chọn. Chữ 床 sàng thường được hiểu là cái giường; cũng có người cho rằng ở đây nên hiểu theo nghĩa khác, như thành giếng hoặc chỗ ngồi. Khi tầng dịch nghĩa gặp chỗ còn bàn cãi, bản tốt sẽ chú thích, còn bản dịch thơ thì buộc phải chọn một cách hiểu và im lặng về các cách khác.
Một điểm ít người để ý: Tĩnh dạ tứ có những bản khác chữ ở vài chỗ, như câu đầu và câu ba, tuỳ bản in đời trước. Bản quen thuộc ở Việt Nam là bản đã dẫn ở trên. Khi trích, nên ghi rõ đang dùng bản nào.
Tầng ba, dịch thơ: một sáng tác thứ hai
Thử dịch thành lục bát
Một bản tập dịch lục bát có thể viết: Đầu giường ánh nguyệt sáng trong, / Ngỡ sương rơi trắng khắp vòng sân đêm. / Ngẩng đầu trăng sáng êm đềm, / Cúi đầu nhớ mảnh sân thềm quê xa. Bốn câu đủ vần, đọc trơn, nhưng đặt cạnh bản dịch nghĩa sẽ thấy đã thêm “rơi trắng”, “khắp vòng sân”, “êm đềm”, “sân thềm” — những thứ nguyên tác không có.
Thêm bớt là bình thường, giấu đi mới là vấn đề
Thơ hai ngôn ngữ khác vần, khác nhịp, khác số chữ; dịch thơ không thêm bớt gần như không làm được. Điều cần là người đọc biết tầng này đã thêm bớt. Vì vậy sách nghiêm túc luôn in dịch nghĩa cạnh dịch thơ.
Thể thơ dịch cũng đổi giọng bài thơ
Tứ tuyệt năm chữ của Lý Bạch rất kiệm lời; dịch sang lục bát làm giọng mềm và dài hơn, dịch sang năm chữ thì giữ được độ gọn nhưng khó giữ vần. Không có thể nào đúng tuyệt đối, chỉ có lựa chọn và cái giá của lựa chọn.
Áp dụng với thơ chữ Hán của người Việt
Cách đọc ba tầng dùng y như vậy cho thơ chữ Hán của tác giả Việt. Bài Thiên Trường vãn vọng của Trần Nhân Tông mở đầu bằng 村後村前淡似煙 Thôn hậu thôn tiền đạm tự yên — sau thôn trước thôn mờ nhạt như khói. Phiên âm cho bạn nhịp bảy chữ và âm hưởng; dịch nghĩa cho bạn biết “đạm” là nhạt, mờ, “tự yên” là như khói; dịch thơ, nếu có, sẽ chọn những chữ Việt đẹp hơn và có thể thêm sắc thái.
Với thơ Việt viết bằng chữ Hán, người đọc nay còn dễ chủ quan hơn vì cảnh quen: làng, khói, trâu, cò. Chính vì quen nên dễ đọc vào bài những hình ảnh mình đã có sẵn trong đầu. Đọc dịch nghĩa trước là cách giữ khoảng cách cần thiết.
Tự dịch một bài tứ tuyệt theo ba tầng
Quy trình dưới đây phù hợp cho buổi tự học khoảng một giờ.
- Chép nguyên văn chữ Hán từ một bản in đáng tin, ghi rõ nguồn.
- Phiên âm từng chữ; chữ nào đa âm thì tra để chọn âm đúng nghĩa.
- Dịch nghĩa sát từng chữ, rồi sửa thành câu tiếng Việt trơn nhưng không thêm ý.
- Ghi chú những chữ còn hiểu nhiều cách, kèm lý do bạn chọn cách nào.
- Chỉ sau đó mới thử dịch thơ; viết xong, gạch dưới mọi chữ không có trong dịch nghĩa để thấy mình đã thêm gì.
- So với một bản dịch thơ đã in, xem người dịch trước chọn thêm bớt ở đâu.
Bước cuối giúp bạn đọc bản dịch của người khác bằng con mắt tỉnh táo hơn, và hiểu vì sao cùng một bài thơ có thể có nhiều bản dịch đều hay.
Câu hỏi thường gặp
Phiên âm Hán Việt có phải là dịch không?
Không. Phiên âm chỉ đọc chữ Hán bằng âm Hán Việt, giữ nguyên chữ, nhịp và vần. Người nghe hiểu được phần nào nhờ vốn từ Hán Việt, nhưng muốn biết nghĩa vẫn phải đọc dịch nghĩa.
Nên tin bản dịch nghĩa hay bản dịch thơ?
Muốn biết tác giả nói gì thì tin bản dịch nghĩa. Bản dịch thơ là sáng tác lại để có vần điệu, gần như luôn thêm bớt hình ảnh, nên dùng để thưởng thức chứ không để trích ý.
Vì sao một bài thơ có nhiều bản dịch thơ khác nhau?
Vì người dịch phải chọn thể thơ, chọn chữ để giữ vần và nhịp, và chọn cách hiểu ở những chỗ nguyên văn còn mở. Mỗi lựa chọn cho ra một bản khác, có bản sát hơn, có bản hay hơn.
Chữ đa âm là gì?
Là chữ Hán có hai hoặc nhiều âm Hán Việt, mỗi âm ứng với một nghĩa. Như chữ duyệt và thuyết cùng một mặt chữ, chữ lạc và nhạc cũng vậy. Đọc sai âm dễ dẫn tới hiểu sai nghĩa.
Người mới có nên tự dịch thơ không?
Nên, như một bài tập. Tự dịch giúp bạn thấy rõ chỗ khó của nguyên văn và hiểu vì sao các bản dịch đã in phải thêm bớt. Điều quan trọng là luôn làm dịch nghĩa trước rồi mới dịch thơ.