Tra một chữ Nôm lạ có ba đường: tra theo bộ thủ của phần gợi nghĩa rồi đếm số nét phần còn lại, tra ngược theo âm quốc ngữ nếu bạn đã đoán được âm, hoặc dùng công cụ số cho phép vẽ tay hay ghép thành phần. Từ điển chữ Hán thông thường không đủ.
Người tự học hay mất nhiều thời gian nhất ở khâu tra, không phải vì chữ khó mà vì chọn sai công cụ cho tình huống. Có lúc bạn đã đoán gần đúng âm, chỉ cần xác nhận; có lúc chữ lạ hoàn toàn, không đoán được gì; có lúc chữ bị viết thảo hoặc mờ vì giấy cũ. Mỗi lúc cần một cách tra khác. Bài này đi qua từng cách, kèm những lỗi thường làm một lần tra kéo dài nửa giờ.
Chọn từ điển nào cho việc gì?
Không có từ điển chữ Nôm nào hoàn hảo, vì chữ Nôm không được chuẩn hóa và mỗi bộ từ điển gom dữ liệu từ những văn bản khác nhau. Người đọc lâu năm thường dùng song song hai ba công cụ. Bảng sau so sánh theo loại, không xếp hạng.
| Loại công cụ | Mạnh ở đâu | Hạn chế | Hợp khi nào |
|---|---|---|---|
| Từ điển chữ Nôm giấy có dẫn chứng | Mỗi chữ kèm câu ví dụ lấy từ văn bản cụ thể, biết chữ dùng ở đâu | Nặng, tra lâu, khó mang theo | Khi phiên âm nghiêm túc, cần dẫn nguồn |
| Từ điển chữ Nôm giấy dạng bảng chữ | Nhiều dạng chữ, tra nhanh theo âm | Ít hoặc không có ví dụ | Khi đã đoán được âm, chỉ cần xác nhận mặt chữ |
| Từ điển chữ Hán Việt | Đầy đủ phần chữ Hán dùng nguyên và mượn âm | Không có chữ Nôm tự tạo | Tra phần gợi âm, chữ Hán trong văn Nôm |
| Công cụ tra chữ Nôm trên mạng | Tra theo âm, theo bộ, có khi theo thành phần; nhanh | Dữ liệu tùy nguồn, cần kiểm lại | Đọc hằng ngày, tra nhanh |
| Công cụ vẽ tay hoặc nhận dạng ảnh | Không cần biết bộ, không cần đếm nét | Dễ nhầm với chữ thảo, chữ hiếm | Khi chữ lạ hoàn toàn |
Trong nhóm từ điển giấy, giới nghiên cứu thường nhắc tới Tự điển chữ Nôm dẫn giải của Nguyễn Quang Hồng, Đại tự điển chữ Nôm của Vũ Văn Kính và Tự điển chữ Nôm do Viện Nghiên cứu Hán Nôm biên soạn. Các bộ này khác nhau về số chữ, cách sắp xếp và nguồn dẫn chứng; khi cần dùng cho công việc nghiêm túc, bạn nên đọc kỹ phần lời dẫn để biết người soạn sắp chữ theo nguyên tắc nào.
Tra theo bộ thủ và số nét
Đây là cách tra chậm nhất nhưng chắc nhất, dùng được cả khi bạn không đoán nổi âm.
Xác định bộ của chữ
Với chữ Nôm hình thanh, bộ dùng để tra thường là bộ của phần gợi nghĩa: 𠊛 người tra ở bộ nhân, 渃 nước tra ở bộ thủy. Nhưng chữ Nôm hay lấy cả một chữ Hán làm phần gợi nghĩa, như 百 trong 𤾓 trăm, nên bạn phải biết bộ của chính chữ Hán đó, ở đây là bộ bạch 白. Từ điển nào cũng có bảng bộ thủ ở đầu sách; hãy dành vài buổi làm quen với khoảng năm mươi bộ hay gặp nhất.
Đếm số nét phần còn lại
Sau khi trừ bộ, đếm số nét phần còn lại để tìm trong mục của bộ ấy. Người mới thường đếm sai ở các nét gập liền: một nét gập như 乛 chỉ tính là một, không phải hai. Nếu không tìm thấy ở số nét đã đếm, hãy dò lên dò xuống một hai nét trước khi kết luận từ điển không có chữ.
Khi chữ có hai bộ cùng khả năng
Có chữ mà cả hai thành phần đều có thể là bộ. Thử bộ ở bên trái trước, rồi bộ ở trên, rồi bộ ở dưới. Một số từ điển chữ Nôm còn xếp chữ theo bộ của phần gợi âm, nên đọc phần lời dẫn để biết quy ước.
Tra ngược theo âm quốc ngữ
Khi đã đoán được âm, chẳng hạn bạn nghĩ chữ lạ đọc là trong hoặc sống vì có thành phần 竜 long, hãy tra thẳng mục âm ấy. Từ điển xếp theo âm sẽ liệt kê tất cả các dạng chữ ghi âm đó; bạn chỉ cần nhìn xem có dạng nào giống chữ mình đang có. Cách này nhanh gấp nhiều lần tra bộ, và có thêm một lợi ích: bạn thấy luôn các dạng khác của cùng một tiếng, giúp nhận ra chúng ở văn bản sau.
Bẫy của tra ngược là bạn chỉ tìm thấy cái mình đã đoán. Nếu đoán sai âm từ đầu, bạn sẽ không bao giờ gặp chữ đúng. Vì vậy luôn ghi hai ba khả năng âm, và nếu tra cả ba mục mà không thấy, chuyển sang tra theo bộ.
Dùng công cụ số đúng cách
Công cụ số giúp tra nhanh, nhưng mỗi loại có điểm yếu riêng cần biết trước.
Công cụ tra theo âm và bộ trên mạng. Nhanh và tiện cho việc đọc hằng ngày. Nhưng dữ liệu trên mạng có thể gom từ nhiều nguồn, có chỗ chưa được kiểm; gặp chữ quan trọng cho bản phiên, hãy đối chiếu thêm với một từ điển in.
Vẽ tay trên màn hình. Một số bộ gõ và ứng dụng cho phép vẽ chữ bằng ngón tay rồi gợi ý chữ gần giống. Hữu ích khi chữ lạ hoàn toàn, nhưng chữ Nôm hiếm có thể không nằm trong dữ liệu nhận dạng; hãy coi kết quả là gợi ý, không phải đáp án.
Nhận dạng chữ từ ảnh chụp. Các hệ thống nhận dạng chữ Hán Nôm từ ảnh đang được phát triển và cải thiện. Với văn bản in khắc gỗ rõ nét, kết quả thường dùng được làm bản nháp; với chữ viết tay, chữ thảo hay giấy hư, cần đọc lại từng chữ.
Tra theo thành phần. Một số công cụ cho chọn từng thành phần như 亻 và 㝵 rồi lọc ra các chữ chứa cả hai. Đây là cách rất hợp với chữ Nôm hình thanh, khi bạn nhận ra thành phần nhưng không biết bộ chính.
Những lỗi làm một lần tra kéo dài nửa giờ
Phần lớn thời gian tra bị mất không phải vì chữ hiếm, mà vì các lỗi lặp đi lặp lại sau.
- Tra chữ Nôm tự tạo trong từ điển Hán Việt thông thường rồi kết luận chữ không tồn tại.
- Chọn bộ theo phần gợi âm thay vì phần gợi nghĩa, trong khi từ điển đang dùng xếp theo phần gợi nghĩa.
- Đếm số nét sai ở nét gập, rồi không dò lên dò xuống.
- Không để ý chữ trong văn bản là dạng viết tắt hoặc viết thảo, trong khi từ điển in dạng chân phương.
- Chỉ tin một nguồn trên mạng mà không kiểm lại khi chữ đó quyết định nghĩa cả câu.
- Tra xong không ghi lại, để tuần sau gặp lại chữ đó lại tra từ đầu.
Cách khắc phục đơn giản nhất cho lỗi cuối là một sổ tra cứu riêng: mỗi chữ tra được ghi kèm bộ, số nét, âm và câu gặp nó. Sổ này dần thành công cụ nhanh nhất của bạn.
Quy trình tra gọn cho người tự học
Khi gặp chữ lạ trong lúc đọc, đi theo thứ tự này để ít tốn thời gian nhất.
- Đọc hết câu, đoán âm từ ngữ cảnh và phần gợi âm; ghi hai ba khả năng.
- Tra ngược theo âm trong công cụ số hoặc từ điển xếp theo âm.
- Không thấy thì xác định bộ của phần gợi nghĩa, đếm nét, tra theo bộ.
- Vẫn không thấy, thử công cụ tra theo thành phần hoặc vẽ tay.
- Với chữ quan trọng cho bản phiên, đối chiếu thêm một từ điển in có dẫn chứng.
- Ghi kết quả vào sổ tra cứu, kèm câu gặp chữ.
Nếu qua cả sáu bước vẫn không ra, hãy đánh dấu chữ ấy là chưa đọc được và đọc tiếp. Người làm văn bản học chuyên nghiệp cũng có những chữ để trống chờ thêm tư liệu; điều quan trọng là ghi rõ chỗ trống chứ không đoán bừa cho đầy.
Câu hỏi thường gặp
Từ điển chữ Hán có tra được chữ Nôm không?
Chỉ tra được phần chữ Hán dùng nguyên và chữ Hán mượn âm trong văn Nôm. Chữ Nôm tự tạo như người, chữ, trời không có trong từ điển chữ Hán thông thường, bạn cần từ điển chữ Nôm riêng.
Tra chữ Nôm theo bộ thủ thì lấy bộ nào?
Thường lấy bộ của phần gợi nghĩa. Nếu phần gợi nghĩa là cả một chữ Hán, lấy bộ của chữ Hán đó. Mỗi từ điển có quy ước riêng, nên đọc phần lời dẫn trước khi dùng.
Công cụ tra chữ Nôm trên mạng có đáng tin không?
Đủ tin cho việc đọc hằng ngày. Với bản phiên âm cần chính xác hoặc để công bố, nên đối chiếu thêm với từ điển in có dẫn chứng, vì dữ liệu trên mạng có thể gom từ nhiều nguồn chưa được kiểm.
Không biết bộ thủ, không đoán được âm thì tra thế nào?
Dùng công cụ vẽ tay hoặc tra theo thành phần: chọn các mảnh bạn nhìn thấy trong chữ và để công cụ lọc. Kết quả chỉ là gợi ý, cần đặt lại vào câu để kiểm.
Có nên mua nhiều từ điển chữ Nôm không?
Người mới chỉ cần một từ điển chữ Nôm có dẫn chứng, một từ điển Hán Việt và một công cụ tra số. Khi làm phiên âm nghiêm túc mới cần đối chiếu nhiều bộ từ điển.