Chữ Nôm hình thanh: tách phần nghĩa, phần âm để đoán chữ lạ

Chữ Nôm hình thanh là chữ người Việt ghép từ hai thành phần: một thành phần gợi nghĩa, thường là bộ thủ, và một thành phần gợi âm, thường là một chữ Hán có âm Hán Việt gần với tiếng Việt cần ghi. Tách được hai phần, bạn đoán được âm chữ lạ khá sát.

Trong các kiểu chữ Nôm tự tạo, hình thanh là kiểu chiếm số đông, nên đây là kỹ năng đáng đầu tư nhất khi tự học. Người đọc lâu năm nhìn một chữ lạ không thấy một khối nét rối, mà thấy ngay hai mảnh: mảnh này nói chữ thuộc trường nghĩa nào, mảnh kia nói chữ đọc gần như thế nào. Bài này chỉ cách tách, liệt kê các thành phần hay gặp, và nói thẳng những chỗ phương pháp này đánh lừa người mới.

Chữ hình thanh khác chữ mượn âm ở chỗ nào?

Chữ mượn âm là chữ Hán có sẵn, người Việt lấy nguyên chữ ấy để ghi một tiếng Việt đồng âm hoặc gần âm, bỏ qua nghĩa Hán. Chữ hình thanh là chữ mới, không có trong kho chữ Hán, do người Việt ghép thêm thành phần để chỉ rõ nghĩa. Lý do rất thực tế: một chữ Hán mượn âm có thể ghi nhiều tiếng Việt khác nhau, người đọc dễ lẫn; thêm một bộ thủ gợi nghĩa thì người đọc biết ngay tiếng ấy thuộc về con người, nước, ngày tháng hay lời nói.

Vì vậy chữ hình thanh thường là bước tiếp theo của chữ mượn âm. Lấy 若 nhược để gợi âm, thêm bộ thủy 氵 để báo là chất lỏng, ta có 渃 đọc là nước. Lấy 㝵 ngại để gợi âm, thêm bộ nhân 亻, ta có 𠊛 đọc là người. Hiểu logic này, bạn sẽ không còn thấy chữ Nôm là một kho chữ phải học thuộc vô tận.

Những chữ hình thanh mẫu nên thuộc đầu tiên

Các chữ dưới đây xuất hiện dày đặc trong văn bản Nôm phổ thông và cho thấy rõ cách ghép. Học mười hai chữ này, bạn có sẵn khung để nhận ra hàng trăm chữ cùng kiểu.

Để ý hai cặp: 㝵 ngại gợi âm cho cả người lẫn ngày, 竜 long gợi âm cho cả trong lẫn sống. Một thành phần gợi âm thường được dùng lại cho nhiều tiếng có phụ âm đầu hoặc vần giống nhau. Khi gặp lại 㝵 trong một chữ lạ, bạn có thể thử ngay các âm bắt đầu bằng ng-; gặp 竜, thử các âm có vần -ong, -ông.

Cũng để ý rằng phần gợi nghĩa ở chữ Nôm hay là chữ Hán cùng nghĩa với tiếng cần ghi: 字 cho chữ, 百 cho trăm, 年 cho năm, 月 cho tháng. Nói cách khác, người tạo chữ đặt chữ Hán đồng nghĩa cạnh một chữ Hán gần âm, như viết chú thích nghĩa và âm ngay trong một ô vuông. Nhìn theo cách ấy, nhiều chữ Nôm tự giải thích mình nếu bạn đã biết vài trăm chữ Hán thông dụng.

Tách một chữ lạ làm hai thế nào?

Cách tách đi theo ba bước, làm lâu sẽ thành phản xạ chỉ trong vài giây.

Tìm bộ thủ quen ở các vị trí thường gặp

Phần gợi nghĩa hay nằm bên trái (亻, 氵, 口, 扌, 忄), bên trên (艹, 竹, 雨) hoặc bên dưới (心, 土). Ở chữ Nôm còn một kiểu riêng: phần gợi nghĩa là cả một chữ Hán đầy đủ chứ không chỉ một bộ, như 百 trong 𤾓 hay 生 trong 𤯩. Vì thế đừng chỉ tìm bộ thủ nhỏ; hãy hỏi phần nào mang nghĩa liên quan tới cả câu.

Đọc âm Hán Việt của phần còn lại

Phần còn lại thường là một chữ Hán đọc được. Đọc âm Hán Việt của nó, rồi tìm tiếng Việt gần âm nhất vừa khớp với nghĩa của phần kia. Nếu phần còn lại là một chữ bạn chưa biết, tra riêng nó trong từ điển Hán Việt; đây là chỗ mà vài trăm chữ Hán thông dụng giúp bạn rất nhiều.

Kiểm lại bằng ngữ cảnh

Một chữ hình thanh đoán ra chỉ được coi là đọc xong khi đặt vào câu thấy thông. Nếu câu gượng, quay lại thử khả năng âm thứ hai, hoặc nghĩ tới chuyện mình đã tách sai: có khi phần bạn tưởng là gợi âm lại là gợi nghĩa và ngược lại.

Âm gợi ý lệch đến đâu thì vẫn chấp nhận được?

Đây là chỗ người mới hay mất tự tin. Câu trả lời ngắn: lệch nhiều hơn bạn nghĩ, nhưng lệch có quy luật.

Phụ âm đầu thường giữ gần. Ngại ra người, ngày; nhược ra nước. Phụ âm đầu là manh mối đáng tin nhất, dù vẫn có những cặp chuyển như l sang tr trong lâm ra trăm, gắn với cách phát âm tiếng Việt thời xưa.

Vần có thể đổi nhẹ. Long ra trong, sống; côn ra con. Nguyên âm có thể mở hoặc khép hơn, nhưng thường cùng nhóm.

Thanh điệu lệch nhiều nhất. Trữ ra chữ, mạt ra mặt. Thanh điệu là phần chữ Nôm ghi kém chính xác nhất, nên đừng dựa vào nó để loại một khả năng.

Có chữ gợi âm rất xa. Thượng ra tháng là ví dụ cho thấy người tạo chữ có khi chọn thành phần theo thói quen vùng miền hoặc thời đại. Gặp ca này, ngữ cảnh và phần gợi nghĩa quyết định.

Những chữ dễ đoán nhầm vì trông giống hình thanh

Không phải chữ ghép nào cũng là hình thanh. 𡗶 trời ghép từ 天 thiên và 上 thượng: cả hai đều gợi nghĩa, trời là cái ở trên, chữ này thuộc kiểu hội ý. Nếu cố đọc âm của 天 hay 上 rồi biến đổi, bạn sẽ không bao giờ ra trời. Dấu hiệu nhận biết: cả hai thành phần đều có nghĩa liên quan trực tiếp tới tiếng cần ghi, và âm của chúng đều xa.

Ngược lại, có chữ trông như hai thành phần nghĩa nhưng thực ra một bên gợi âm. 𠀧 ba ghép 巴 ba với 三 tam: 三 cho nghĩa số ba, 巴 cho âm ba. Ở đây âm Hán Việt của phần gợi âm trùng hẳn với tiếng Việt, người mới lại hay bỏ sót vì tưởng chữ quá dễ. Cũng có chữ mà người chép viết giản lược, bỏ bớt nét của phần gợi âm cho nhanh tay; khi đó phải biết dạng đầy đủ mới nhận ra.

Ngoài ra, chữ Nôm không được chuẩn hóa. Cùng một tiếng Việt, mỗi thời, mỗi vùng, mỗi người chép có thể dùng một chữ khác, có khi cùng phần gợi nghĩa nhưng khác phần gợi âm. Gặp dạng lạ của một tiếng quen là chuyện bình thường, không phải bạn đọc sai.

Luyện tách chữ mỗi ngày mười phút

Cách luyện sau đây dùng được với bất kỳ văn bản Nôm nào có bản phiên quốc ngữ đi kèm.

1. Chọn một đoạn khoảng hai mươi chữ, che phần quốc ngữ.
2. Khoanh các chữ bạn nghĩ là tự tạo; bỏ qua chữ Hán dùng nguyên.
3. Với mỗi chữ khoanh, viết ra giấy hai thành phần và âm Hán Việt của phần gợi âm.
4. Đoán âm tiếng Việt, ghi kèm một khả năng dự phòng.
5. Mở phần quốc ngữ, đối chiếu, ghi lại cặp thành phần gợi âm và âm thật vào một bảng riêng.

Sau vài tuần, bảng cặp ấy chính là từ điển nhỏ của riêng bạn: 㝵 cho ng-, 竜 cho -ong, 林 cho -ăm. Không ai phát cho bạn bảng này, vì nó hình thành từ chính những văn bản bạn đã đọc, và đó là lý do nó nhớ lâu hơn mọi danh sách in sẵn.

Câu hỏi thường gặp