Tự học chữ Nôm khi chưa biết chữ Hán: lộ trình từng chặng

Chưa biết chữ Hán vẫn tự học được chữ Nôm, với điều kiện học song song: nét và bộ thủ trước, rồi vài trăm chữ Hán nền cùng lúc với những chữ Nôm thông dụng nhất, sau đó đọc văn bản có chữ Nôm in cạnh quốc ngữ. Học tuần tự hết chữ Hán rồi mới sang Nôm thì rất lâu.

Nhiều người muốn đọc chữ Nôm vì một lý do cụ thể: đọc được câu đối ở nhà thờ họ, hiểu Truyện Kiều bằng nguyên tác, hay đơn giản là tò mò về chữ của ông cha. Câu hỏi đầu tiên thường là có phải học chữ Hán trước không. Câu trả lời ngắn là cần chữ Hán, nhưng không cần học hết rồi mới sang Nôm. Lộ trình dưới đây chia làm bốn chặng, mỗi chặng có mục tiêu rõ và dấu hiệu để biết đã đến lúc chuyển chặng.

Vì sao không nên học hết chữ Hán rồi mới học chữ Nôm?

Chữ Nôm dựng trên nền chữ Hán: có chữ Hán dùng nguyên, có chữ Hán mượn âm, có chữ tự tạo ghép từ thành phần chữ Hán. Vì thế không biết chút chữ Hán nào thì không đọc được chữ Nôm. Nhưng học chữ Hán theo giáo trình tiếng Trung hiện đại hay giáo trình Hán văn đầy đủ là con đường rất dài, nhiều phần không phục vụ việc đọc Nôm, như ngữ pháp văn ngôn phức tạp hay phát âm tiếng phổ thông Trung Quốc.

Người chỉ muốn đọc Nôm cần một phần chữ Hán được chọn lọc: các bộ thủ hay làm thành phần gợi nghĩa, các chữ hay làm thành phần gợi âm, các chữ Hán hay được mượn âm, và từ Hán Việt hay gặp trong văn chương Nôm. Học phần này song song với chữ Nôm giúp mỗi chữ Hán học được có ích ngay trong buổi đọc tiếp theo, và đó là động lực để đi tiếp.

Bốn chặng và mục tiêu từng chặng

Thời gian ở mỗi chặng tùy số giờ bạn dành ra mỗi tuần, nên bảng dưới không ghi số tuần mà ghi dấu hiệu chuyển chặng. Cứ đạt dấu hiệu thì chuyển, chưa đạt thì ở lại thêm.

Chặng hai là chặng dài nhất và dễ bỏ cuộc nhất, vì chưa đọc được gì trọn vẹn. Mẹo là bắt đầu đọc thử bốn câu Kiều ngay từ tuần đầu của chặng hai, dù phải tra gần hết, để thấy mỗi chữ học được đang làm câu sáng dần.

Chặng một và hai: làm gì mỗi tuần?

Hai chặng đầu là phần nền. Làm đều mỗi ngày một ít tốt hơn dồn một buổi dài mỗi tuần.

Tập viết chứ không chỉ nhìn

Viết tay mỗi chữ vài lần theo đúng thứ tự nét giúp mắt nhận ra thành phần nhanh hơn hẳn chỉ nhìn. Không cần bút lông; bút chì và giấy ô vuông là đủ. Mục tiêu không phải chữ đẹp mà là tay quen cấu trúc chữ, để khi gặp chữ Nôm phức tạp, mắt tự tách được thành phần.

Chọn chữ Hán theo nhu cầu đọc Nôm

Ưu tiên những chữ hay làm phần gợi âm, những chữ hay được mượn âm làm hư từ, và những chữ Hán Việt xuất hiện trong các đoạn Kiều bạn định đọc. Có thể lấy chính bốn câu Kiều của tuần sau làm danh sách chữ cần học tuần này.

Ôn theo câu, không theo danh sách

Mỗi chữ mới học ghi kèm một câu chứa nó. Ôn bằng cách đọc lại câu, không phải đọc lại danh sách chữ. Chữ gắn với câu nhớ lâu hơn nhiều so với chữ đứng một mình.

Những việc người tự học không cần làm

Biết điều gì không cần làm cũng quan trọng như biết điều gì cần làm, vì người tự học thường tiêu hao sức ở những việc này.

Không cần học phát âm tiếng Trung hiện đại. Đọc chữ Nôm dùng âm Hán Việt và âm tiếng Việt. Phát âm tiếng phổ thông Trung Quốc không giúp gì, có khi còn làm lẫn.

Không cần thuộc đủ 214 bộ thủ ngay. Vài chục bộ hay gặp là đủ cho chặng đầu; các bộ hiếm học dần khi gặp.

Không cần viết chữ đẹp. Thư pháp là một môn riêng, đáng học nếu thích, nhưng không phải điều kiện để đọc chữ.

Không cần mua nhiều sách ngay từ đầu. Một bản Truyện Kiều có chữ Nôm song song, một từ điển Hán Việt, một công cụ tra chữ Nôm là đủ cho hai chặng đầu.

Không cần học ngữ pháp văn ngôn đầy đủ. Văn Nôm là tiếng Việt. Ngữ pháp văn ngôn chỉ cần khi đọc các đoạn trích Hán văn xen trong văn Nôm, học sau cũng được.

Chặng ba và bốn: từ đọc có điểm tựa tới đọc độc lập

Ở chặng ba, bạn đọc văn bản có chữ Nôm in cạnh quốc ngữ, che phần quốc ngữ và đi theo năm bước: ngắt nhịp, tách loại chữ, thử âm, đặt vào ngữ cảnh, đối chiếu. Đây là lúc lượng chữ tăng nhanh nhất, vì mỗi câu đều có vài chữ mới được kiểm ngay.

Chặng bốn bỏ điểm tựa: đọc ảnh chụp bản khắc in, bản chép tay, rồi văn xuôi Nôm như văn tế hay giấy tờ làng. Bạn sẽ gặp chữ viết thảo, chữ giản lược, chữ không có trong từ điển phổ thông. Thử tự phiên một đoạn ngắn, ghi chú mọi chỗ phân vân, rồi nhờ người đọc lâu năm xem lại. Một bản phiên ngắn được góp ý kỹ dạy bạn nhiều hơn cả chục trang đọc một mình.

Tự học hay tìm lớp?

Tự học hoàn toàn được, nhất là với người có kỷ luật và một mục tiêu đọc cụ thể. Nhưng ở chặng ba và bốn, một người hướng dẫn hay một nhóm cùng học giúp rất nhiều: có người chỉ ra lỗi bạn không tự thấy, có người cùng tranh luận về một chữ khó. Các khoa có ngành Hán Nôm ở một số trường đại học, các trung tâm văn hóa và câu lạc bộ yêu chữ Hán Nôm thỉnh thoảng mở lớp ngắn hạn cho người ngoài ngành; bạn có thể hỏi thông tin trực tiếp ở các nơi này.

Khi chọn lớp, hãy hỏi lớp dùng văn bản gì để đọc và có phần đọc chữ Nôm thật hay chỉ học chữ Hán. Lớp phù hợp với mục tiêu đọc Nôm là lớp cho học viên đọc văn bản Nôm sớm, không phải lớp dành cả khóa cho chữ Hán rồi mới chạm vào Nôm ở buổi cuối.

Lỗi hay gặp khiến người tự học dừng giữa chừng

Những lỗi sau gặp nhiều nhất ở người tự học, gần như ai cũng mắc ít nhất một.

• Học chữ Hán theo giáo trình tiếng Trung giao tiếp, mất nhiều tháng vào thứ không phục vụ đọc Nôm.
• Đợi biết đủ chữ rồi mới đọc văn bản, nên mãi không thấy tiến bộ.
• Chọn văn bản khó ngay từ đầu, như thơ Nôm cổ không chú giải.
• Học dồn vào cuối tuần rồi bỏ cả tuần, chữ học được quên gần hết.
• Không ghi sổ, tra một chữ ba bốn lần ở ba bốn văn bản khác nhau.
• Không có mục tiêu đọc cụ thể, nên không biết mình học để làm gì.

Mục tiêu cụ thể là thứ giữ người tự học đi tiếp: đọc được đôi câu đối ở nhà thờ họ, đọc trọn đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích bằng chữ Nôm. Viết mục tiêu ấy ra đầu sổ tay, và mỗi khi muốn bỏ, mở ra đọc lại.

Câu hỏi thường gặp