Văn tự bán ruộng, chúc thư chia của: đọc giấy tờ dân sự Hán Nôm

Văn tự bán ruộng và chúc thư chia tài sản thường mở bằng câu ghi người lập và loại giấy, tiếp theo là lý do, mô tả tài sản kèm tứ cận, giá hoặc cách chia, lời cam kết, rồi niên hiệu, ngày tháng, chữ ký hoặc điểm chỉ, người làm chứng và lời thị thực của chức dịch làng.

Trong hòm gỗ của nhiều gia đình, cạnh gia phả và sắc phong, còn có những tờ giấy nhỏ hơn, chữ viết vội hơn: văn tự mua bán, cầm cố ruộng đất, nhà cửa, giấy chia gia tài. Chúng ít được chú ý vì không trang trọng, nhưng lại cho thấy đời sống kinh tế, quan hệ họ hàng, tên xứ đồng cũ của làng. Bài này giúp bạn đọc chúng như một văn bản, không nhằm xác định giá trị pháp lý hay giá trị mua bán.

Giấy tờ dân sự Hán Nôm gồm những loại nào?

Loại hay gặp nhất là văn tự hoặc văn khế mua bán ruộng đất, nhà, đất ở. Trong đó cần phân biệt bán đứt, thường gọi là đoạn mại (斷賣), với bán có hạn chuộc lại, thường gọi là điển mại (典賣), tương tự cầm cố. Hai chữ này thường nằm ngay trong câu mở đầu, nên đọc được chúng là biết ngay giao dịch thuộc loại nào.

Loại thứ hai là chúc thư, có khi gọi là chúc ngôn hay giấy phân chia gia tài, do cha mẹ hoặc người chủ gia đình lập để chia ruộng đất, nhà cửa cho con cái, dành phần ruộng hương hoả để lo việc thờ cúng. Ngoài ra còn có giấy vay nợ, giấy nhận con nuôi, giấy giao ước giữa các chi trong họ, văn bản hoà giải tranh chấp. Mỗi loại có khuôn riêng nhưng cùng chung cách trình bày.

Bố cục một tờ văn tự bán ruộng

Văn tự xưa thường được viết theo mẫu mà người viết thuê trong làng thuộc lòng. Thứ tự dưới đây là khuôn hay gặp, có thể khác đôi chút theo vùng và thời.

Đọc được câu mở và lạc khoản là đủ để lập phiếu danh mục. Phần mô tả tài sản và tứ cận là nơi chứa nhiều tên riêng nhất, cần thời gian và hiểu biết về làng mới đọc trọn.

Những chỗ khó và cách xử lý

Tứ cận và tên xứ đồng

Tứ cận là bốn phía giáp ranh của mảnh ruộng: phía đông giáp ruộng ai, phía tây giáp đường nào, phía nam giáp mương, phía bắc giáp bờ. Tên xứ đồng thường là tên Nôm của làng, viết bằng chữ Nôm hoặc mượn chữ Hán ghi âm. Những tên này nhiều khi chỉ người cao tuổi trong làng còn nhớ, nên hãy đọc cùng họ.

Đơn vị đo và đơn vị tiền

Mẫu, sào, thước, quan, tiền là những đơn vị hay gặp, nhưng giá trị quy đổi thay đổi theo thời và vùng. Khi phiên âm, hãy giữ nguyên đơn vị và con số như trên giấy, không tự quy ra mét vuông hay tiền hiện nay. Việc quy đổi, nếu cần, là một bước nghiên cứu riêng có ghi nguồn.

Chữ viết thảo, viết tắt

Giấy tờ dân sự thường viết nhanh, nhiều chữ thảo, chữ viết tắt và chữ Nôm. Gặp chữ không đọc được, hãy đánh dấu ô vuông và ghi vị trí. Đối chiếu với các tờ khác cùng người viết trong hòm giấy của gia đình thường giúp đoán được nét viết quen của người đó.

Điểm chỉ, người viết thay và lời thị thực

Nhiều người lập văn tự xưa không biết chữ. Khi đó có người viết thay, ghi tên mình kèm chữ có nghĩa là người viết hộ, còn người lập thì điểm chỉ. Điểm chỉ thường là vẽ hoặc in lại hình đốt ngón tay bên cạnh tên, có khi in dấu đầu ngón tay. Hình ngón tay với các vạch ngang đánh dấu đốt là dấu hiệu bạn sẽ gặp rất thường.

Người làm chứng là anh em họ hàng, hàng xóm, người có ruộng giáp ranh. Danh sách này có giá trị đối với gia phả, vì nó cho thấy quan hệ giữa các gia đình trong làng vào thời điểm đó.

Lời thị thực của chức dịch làng thường ở cuối văn bản hoặc ở lề, viết bằng nét chữ khác, kèm dấu son. Nó cho biết giao dịch đã được làng ghi nhận. Khi phiên âm, hãy tách phần thị thực thành một mục riêng và ghi rõ là do người khác viết.

Chúc thư chia tài sản khác văn tự ở đâu?

Người lập và người nhận

Chúc thư do cha mẹ hoặc người chủ gia đình lập, thường khi tuổi đã cao. Văn bản kể tên từng người con, có khi cả dâu, rể, cháu, và phần tài sản mỗi người được nhận. Thứ tự kể thường theo thứ bậc trong nhà.

Phần hương hoả

Hầu hết chúc thư dành riêng một phần ruộng đất làm hương hoả, giao cho một người, thường là con trưởng, để lo giỗ chạp. Phần này thường có điều kiện đi kèm, ví dụ không được bán. Đọc kỹ đoạn này để hiểu vì sao một mảnh ruộng nào đó được giữ trong họ qua nhiều đời.

Lời dặn

Khác với văn tự mua bán khô khan, chúc thư thường có đoạn lời dặn con cháu hoà thuận, giữ gìn nề nếp. Đây là phần có giá trị văn chương và gia huấn, đáng được dịch cẩn thận và giữ lại trong gia phả.

Lỗi hay gặp khi đọc và giữ giấy tờ dân sự cũ

Dùng văn tự cũ làm căn cứ tranh chấp đất hiện nay mà không hỏi cơ quan có thẩm quyền. Giấy tờ đất đai xưa có giá trị lịch sử, còn giá trị pháp lý hiện nay do pháp luật hiện hành và cơ quan quản lý đất đai xem xét. Đừng tự kết luận.

Quy đổi diện tích, tiền xưa sang hiện nay theo một con số đọc được trên mạng. Giá trị quy đổi khác nhau theo thời và vùng. Giữ nguyên số liệu gốc, chỉ quy đổi khi có nguồn nghiên cứu cụ thể.

Bỏ qua phần người làm chứng và thị thực. Đây là phần chứa nhiều tên người, chức danh làng xã và dấu son, giúp xác định thời điểm và bối cảnh.

Trải phẳng tờ giấy gấp nhiều nếp bằng bàn là. Nhiệt làm giấy giòn, mực có thể biến đổi. Để giấy tự giãn trong phòng có độ ẩm vừa phải, đặt giữa hai tờ giấy sạch và chặn nhẹ.

Bắt đầu với hòm giấy tờ của gia đình

Nếu nhà bạn có một xấp văn tự, chúc thư cũ, có thể làm theo thứ tự này:

• Mở từng tờ trên mặt bàn sạch, không giũ, không kéo nếp gấp.
• Chụp ảnh mỗi tờ cả hai mặt, kể cả mặt sau tưởng trống, vì thường có ghi chú.
• Xếp tạm theo loại: mua bán, cầm cố, chia gia tài, vay nợ, khác.
• Đọc câu mở và dòng niên hiệu, ghi vào một bảng gồm loại giấy, người lập, năm ghi trên giấy.
• Đánh dấu tờ nào nhắc tới tên người có trong gia phả, để đối chiếu.
• Cất lại từng tờ trong phong bì giấy riêng, ghi mã bên ngoài phong bì.

Khi đã có bảng danh mục, mời người đọc chữ Hán Nôm dịch những tờ liên quan nhiều đến gia phả trước. Những tờ còn lại có thể dịch dần mà không sợ thất lạc.

Câu hỏi thường gặp