Dấu vết tiếng Việt xưa trong chữ Nôm: phụ âm kép và từ đã mất

Chữ Nôm ghi lại tiếng Việt của nhiều thế kỷ trước, nên nó lưu dấu những âm đã đổi và những từ đã mất. Một số chữ ghép hai thành phần gợi âm, được nhiều nhà nghiên cứu xem là dấu vết phụ âm kép; văn Nôm cổ còn đầy từ như bui, mựa, chưng nay ít ai dùng.

Người đọc hôm nay mở một bài thơ Nôm của Nguyễn Trãi thường thấy khó gấp mấy lần so với Truyện Kiều, dù cả hai đều là tiếng Việt viết bằng chữ Nôm. Khoảng cách vài thế kỷ giữa hai văn bản đủ để tiếng Việt thay đổi đáng kể cả về âm lẫn về từ. Biết rằng mình đang đọc một tiếng Việt khác với tiếng Việt bây giờ, và biết những thay đổi chính, giúp bạn không vấp ở những chỗ tưởng là lỗi chép mà thật ra là tiếng nói của thời ấy.

Vì sao chữ Nôm lưu được tiếng Việt xưa?

Chữ quốc ngữ ghi âm theo một hệ thống đã ổn định, nên nhìn chữ quốc ngữ ta ít thấy dấu vết thay đổi. Chữ Nôm thì khác: mỗi chữ được tạo vào một thời điểm, dựa trên cách người tạo chữ nghe tiếng Việt lúc ấy và cách họ đọc chữ Hán lúc ấy. Khi tiếng Việt đổi, chữ đã tạo không đổi theo. Kết quả là trong một văn bản Nôm có những chữ ghép trông lạ với tai người bây giờ, vì phần gợi âm của chúng khớp với một âm đã không còn.

Ngoài cách ghép chữ, văn bản Nôm còn giữ nguyên những từ ngữ mà người thời ấy dùng hằng ngày. Văn chương quốc ngữ thế kỷ hai mươi đã chuẩn hóa từ vựng theo tiếng nói hiện đại; văn Nôm thì không, nên nó là kho lưu trữ từ cổ phong phú bậc nhất mà ta có.

Cũng nên nhớ chữ Nôm không phải nguồn duy nhất. Các văn bản quốc ngữ đầu tiên do giáo sĩ phương Tây và người Việt cộng tác soạn vào thế kỷ mười bảy ghi âm theo lối Latinh, nên cho biết nhiều điều mà chữ Nôm không ghi được, nhất là thanh điệu. Ngược lại, chữ Nôm có trước và trải dài hơn nhiều thế kỷ. Hai nguồn bổ sung cho nhau: chỗ chữ Nôm mơ hồ thì nhìn sang chữ Latinh thời ấy, chỗ chữ Latinh chưa có thì chữ Nôm là manh mối còn lại.

Dấu vết phụ âm kép: khi một chữ cần hai thành phần gợi âm

Đây là phần thú vị nhất của chữ Nôm với người yêu ngôn ngữ, và cũng là phần cần thận trọng nhất.

Tiếng Việt từng có những tổ hợp phụ âm đầu

Các nhà nghiên cứu lịch sử tiếng Việt cho rằng tiếng Việt xưa có những tổ hợp phụ âm đầu kiểu bl, tl, ml, về sau biến đổi thành các phụ âm đơn ngày nay. Chứng cứ quen thuộc nhất đến từ cuốn từ điển Việt – Bồ – La của Alexandre de Rhodes in tại Roma năm 1651, trong đó tiếng trời được ghi là blời. Tức là vào thế kỷ mười bảy, ít nhất ở vùng mà các giáo sĩ ghi nhận, trời còn được phát âm với tổ hợp bl ở đầu.

Chữ Nôm ghi tổ hợp ấy thế nào?

Một chữ Hán đơn không thể ghi trọn một âm có hai phụ âm đầu. Người tạo chữ Nôm vì thế có khi ghép hai chữ Hán cùng gợi âm, một chữ cho phụ âm đầu, một chữ cho phần còn lại. Ví dụ thường được dẫn là chữ trăng viết 𢁋, ghép 巴 ba với 陵 lăng: ghép b với lăng gợi tới một âm kiểu blăng. Một số chữ khác có thành phần gợi âm bắt đầu bằng l nhưng đọc là tr hoặc gi, như 𤾓 trăm có 林 lâm, cũng được một số nhà nghiên cứu xem là dấu vết tương tự.

Đọc những chữ này hôm nay thế nào?

Bạn vẫn đọc theo âm hiện đại: trăng, trăm, trời. Biết dấu vết phụ âm kép chỉ giúp bạn hiểu vì sao chữ được ghép như vậy, và không bối rối khi thấy một chữ hai thành phần đều là âm. Khi phiên âm văn bản, không ai phục dựng lại âm cổ vào bản quốc ngữ.

Một số từ cổ hay gặp trong văn Nôm sớm

Văn Nôm sớm, đặc biệt là thơ Nôm của Nguyễn Trãi trong Quốc âm thi tập, có nhiều từ nay không còn dùng hoặc đổi nghĩa. Dưới đây là những từ được giới nghiên cứu giải thích tương đối thống nhất và người mới đọc nên biết trước.

Với các từ cổ ít gặp hơn, người đọc nên dựa vào bản chú giải của nhà nghiên cứu thay vì tự đoán. Nghĩa của từ cổ thường được xác lập bằng cách so nhiều văn bản cùng thời, đối chiếu với từ điển của giáo sĩ phương Tây thế kỷ mười bảy và với phương ngữ hiện nay; một câu đơn lẻ không đủ để đoán đúng.

Phương ngữ hôm nay giúp đọc văn Nôm hôm qua

Nhiều từ đã mất trong tiếng phổ thông vẫn còn sống ở một vùng quê nào đó. Người lớn tuổi ở nông thôn Bắc Bộ, Trung Bộ có khi vẫn dùng những từ mà người thành phố chỉ gặp trong văn Nôm. Vì thế khi đọc một chữ khó, hỏi người làng có khi nhanh hơn lật từ điển. Ngược lại, khi đọc văn Nôm do người một vùng viết, bạn có thể gặp cách ghi phản ánh giọng vùng đó, ví dụ cùng một tiếng nhưng phần gợi âm khác với bản của vùng khác.

Điều này cũng nhắc người phiên âm tránh chuẩn hóa quá tay. Nếu văn bản ghi một từ theo giọng địa phương, bản phiên nên giữ, kèm chú thích nghĩa, thay vì sửa thành từ phổ thông. Sửa đi là làm mất chính giá trị ngôn ngữ của văn bản.

Giới hạn khi dùng chữ Nôm làm chứng cứ ngôn ngữ

Chữ Nôm là nguồn quý, nhưng người nghiên cứu dùng nó rất thận trọng, và người đọc phổ thông cũng nên như vậy.

Chữ Nôm không ghi thanh điệu chính xác. Phần gợi âm chỉ cho biết âm gần đúng; không thể dựa vào nó để biết thanh điệu của một từ thời xưa.

Một chữ có thể được chép lại nhiều đời. Văn bản đến tay ta thường là bản chép hoặc bản in muộn hơn thời tác giả, người chép có thể đã thay chữ theo thói quen thời mình.

Mỗi người tạo chữ có cách nghe riêng. Cách ghép chữ phản ánh giọng của người tạo chữ, không nhất thiết là tiếng nói chung của cả nước.

Cần nhiều nguồn cùng chỉ một hướng. Các kết luận về ngữ âm lịch sử được xây trên sự đối chiếu chữ Nôm, từ điển thế kỷ mười bảy, phương ngữ và các ngôn ngữ cùng nhóm Việt – Mường, không chỉ trên một chữ.

Đọc văn Nôm cổ mà không vấp: vài việc nên làm

Khi bắt đầu với một văn bản Nôm sớm, chuẩn bị như sau sẽ đỡ hơn nhiều.

• Chọn bản có chú giải từ cổ của nhà nghiên cứu, đọc phần chú giải trước khi đọc nguyên văn.
• Lập danh sách riêng các từ cổ gặp được, ghi câu chứa từ và nghĩa theo chú giải.
• Khi một câu đọc lên thấy lạ, nghĩ tới khả năng từ cổ trước khi nghĩ tới lỗi chép.
• Gặp chữ ghép hai thành phần âm, ghi lại; sau một thời gian bạn sẽ thấy chúng tập trung ở những tiếng nào.
• Đọc xen văn Nôm sớm và văn Nôm muộn để cảm được tiếng Việt đã đổi ra sao.

Sau một thời gian, bạn sẽ nghe ra nhịp điệu riêng của tiếng Việt mỗi thời. Đó là phần thưởng lớn nhất của việc đọc chữ Nôm mà không bản dịch nào thay thế được.

Câu hỏi thường gặp