Gõ và hiển thị chữ Nôm trên máy: Unicode, phông và ô vuông trống

Chữ Nôm hiện thành ô vuông trống vì máy của bạn thiếu phông có chữ đó, không phải vì văn bản hỏng. Phần lớn chữ Nôm tự tạo nằm ở các khối mở rộng của Unicode, nên phải cài phông hỗ trợ những khối ấy; gõ thì dùng bộ gõ Hán Nôm hoặc tra rồi chép.

Người làm việc với tư liệu Hán Nôm ngày nay gần như ai cũng gặp cảnh này: bản phiên đẹp đẽ trên máy mình, gửi qua máy người khác thì lỗ chỗ ô vuông; chép một câu Truyện Kiều từ trang này dán sang trang kia thì vài chữ biến mất. Đây là chuyện kỹ thuật thuần túy, giải quyết được nếu hiểu ba thứ: chữ được mã hóa ở đâu, phông nào chứa nó, và tệp được lưu ra sao. Bài này viết cho người không chuyên tin học.

Chữ Nôm nằm ở đâu trong Unicode?

Unicode là bảng mã chung gán cho mỗi ký tự một số hiệu. Chữ Hán, chữ Nôm, chữ Hán của Nhật và Hàn được gom chung vào một nhóm lớn gọi là chữ thống nhất CJK, chia thành khối cơ bản và nhiều khối mở rộng được bổ sung dần qua các phiên bản. Chữ Hán thông dụng và chữ Hán mượn âm trong văn Nôm phần lớn nằm ở khối cơ bản, máy nào cũng có phông. Còn chữ Nôm tự tạo như 𠊛, 𡨸, 𤾓 chủ yếu nằm ở các khối mở rộng, đặc biệt là khối mở rộng B và các khối sau.

Việc đưa chữ Nôm vào Unicode là thành quả của nhiều năm làm việc của giới nghiên cứu Hán Nôm trong và ngoài nước. Nhưng có trong bảng mã chưa có nghĩa là hiện được trên màn hình: máy còn cần một phông vẽ ra hình chữ cho số hiệu đó. Phông thông thường đi kèm hệ điều hành thường chỉ phủ khối cơ bản, nên chữ ở khối mở rộng hiện thành ô vuông, dấu hỏi, hoặc ô có số hiệu bên trong.

Đọc đúng triệu chứng để sửa đúng chỗ

Trước khi cài thêm gì, hãy nhìn kỹ chữ bị lỗi hiện ra thế nào. Mỗi triệu chứng chỉ ra một nguyên nhân khác.

Triệu chứng thứ hai đáng chú ý: trước khi chữ Nôm có trong Unicode, nhiều người dùng các bảng mã riêng, mỗi bảng gán chữ Nôm vào chỗ của chữ Hán ít dùng. Tài liệu soạn theo cách ấy chỉ hiện đúng với đúng phông đi kèm; mở bằng phông khác là ra chữ Hán sai mà không có dấu hiệu báo lỗi nào. Gặp tài liệu cũ, hãy hỏi người soạn dùng phông gì trước khi đọc.

Chọn và cài phông chữ Nôm

Không có phông nào chứa trọn mọi chữ Nôm, vì kho chữ còn được bổ sung. Hãy chọn theo nhu cầu.

Phông nào hiện được chữ Nôm?

Bạn cần phông phủ các khối mở rộng của chữ thống nhất CJK. Người dùng chữ Nôm hay nhắc tới bộ phông Nôm Na Tống được thiết kế riêng cho chữ Nôm, các phông Hán Nôm A và Hán Nôm B, và một số phông mở rộng đi kèm hệ điều hành như SimSun-ExtB trên Windows. Mỗi phông phủ một phần khác nhau; cài hai ba phông bổ sung cho nhau là cách an toàn.

Cài trên máy tính

Tải phông từ nguồn của nhóm phát triển hoặc tổ chức bảo tồn chữ Nôm, mở tệp phông và chọn cài đặt. Sau khi cài, khởi động lại phần mềm soạn thảo. Trong phần mềm, chọn phông chữ Nôm cho đoạn văn bản Hán Nôm, giữ phông quen thuộc cho phần quốc ngữ.

Cài trên điện thoại

Điện thoại khó cài phông hệ thống hơn. Nhiều ứng dụng đọc tài liệu cho phép dùng phông nhúng trong tệp, nên cách thực tế nhất là gửi bản PDF đã nhúng phông thay vì gửi tệp soạn thảo. Khi cần đọc chữ Nôm trên trình duyệt điện thoại, các trang chuyên về Hán Nôm thường tự nạp phông web.

Gõ chữ Nôm bằng cách nào?

Có bốn cách, chọn theo tần suất bạn cần gõ.

Bộ gõ Hán Nôm theo âm quốc ngữ. Bạn gõ âm như nguoi, bộ gõ hiện danh sách chữ Hán Nôm có âm đó để chọn. Đây là cách phổ biến nhất, hợp với người đã biết mặt chữ cần gõ.

Tra rồi chép. Tra chữ trong công cụ trên mạng, chép rồi dán vào văn bản. Chậm nhưng không cần cài gì, hợp với người chỉ thỉnh thoảng cần vài chữ.

Vẽ tay. Một số bộ gõ chữ Hán trên điện thoại có chế độ viết tay; chữ Hán thông dụng nhận được tốt, chữ Nôm tự tạo thì tùy dữ liệu.

Gõ theo số hiệu. Người làm văn bản chuyên nghiệp đôi khi gõ thẳng số hiệu Unicode của chữ hiếm. Cách này chính xác tuyệt đối nhưng chỉ đáng dùng khi một chữ lặp lại rất nhiều lần.

Lưu và gửi tài liệu Hán Nôm không mất chữ

Phần lớn sự cố xảy ra không lúc gõ mà lúc lưu và gửi.

• Luôn soạn bằng Unicode, tránh bảng mã riêng cũ, dù phông cũ trông đẹp hơn.
• Khi gửi cho người khác đọc, xuất thêm bản PDF có nhúng phông.
• Khi gửi để người khác sửa, ghi rõ tên phông đã dùng ở đầu tài liệu.
• Không dán chữ Nôm vào các ô nhập liệu của phần mềm cũ; một số phần mềm âm thầm cắt mất ký tự ngoài khối cơ bản.
• Với bản phiên âm quan trọng, giữ một bản ảnh chụp văn bản gốc cạnh bản gõ để đối chiếu khi chữ hiện sai.
• Kiểm bản cuối trên một máy khác và trên điện thoại trước khi in hay công bố.

Những việc này nghe vụn vặt, nhưng một bản phiên âm vài chục trang mất chữ khi gửi đi có thể tốn cả ngày để dò lại. Kiểm trên máy khác chỉ mất vài phút.

Trình bày bản đối chiếu Nôm và quốc ngữ cho dễ đọc

Khi soạn một bản đối chiếu, cách dễ đọc nhất là đặt câu chữ Nôm và câu quốc ngữ thành hai dòng liền nhau hoặc hai cột song song, mỗi câu một hàng. Đừng trộn chữ Nôm vào giữa dòng quốc ngữ quá nhiều; người đọc trên điện thoại sẽ mỏi mắt vì cỡ chữ và chiều cao dòng của hai loại chữ khác nhau.

Nên để chữ Nôm cỡ lớn hơn quốc ngữ một chút, vì chữ có nhiều nét ở cỡ nhỏ dễ nhòe. Đánh số câu ở đầu mỗi hàng để khi trao đổi, mọi người chỉ đúng chỗ. Chú thích về chữ khó đặt ở cuối trang, mỗi chú thích ghi số câu, mặt chữ, âm đã chọn và lý do. Một bản trình bày gọn như vậy giúp người khác kiểm lại bản phiên của bạn nhanh hơn nhiều.

Khi một chữ chưa có trong Unicode

Dù kho đã lớn, vẫn có chữ Nôm hiếm chưa được mã hóa, nhất là các dạng viết riêng của một vùng hay một người chép. Gặp chữ như vậy, người làm văn bản học thường mô tả cấu tạo bằng lời trong ngoặc, ví dụ ghi rõ bộ nào bên trái ghép với chữ nào bên phải, hoặc chèn ảnh chụp chữ vào bản phiên. Đừng thay bằng một chữ gần giống đã có mã, vì người đọc sau sẽ tưởng văn bản gốc viết như vậy.

Nếu bạn gặp nhiều chữ chưa có mã trong một bộ tư liệu, hãy ghi chép cẩn thận và liên hệ các nhóm nghiên cứu Hán Nôm. Việc bổ sung chữ vào Unicode đi qua quy trình đề xuất có bằng chứng văn bản, và những ghi chép của người đọc tư liệu làng xã có khi chính là bằng chứng cần thiết.

Câu hỏi thường gặp