Văn bản Nôm nên đọc theo thứ tự nào khi mới tập đọc chữ Nôm

Người mới nên đọc văn bản Nôm từ dễ tới khó: bắt đầu bằng các đoạn Truyện Kiều quen thuộc, rồi Lục Vân Tiên và truyện Nôm bình dân, tiếp đến thơ Nôm Đường luật, sau đó mới tới Chinh phụ ngâm, Cung oán ngâm khúc, và để thơ Nôm của Nguyễn Trãi về cuối.

Độ khó của một văn bản Nôm không nằm ở danh tiếng của nó mà ở ba thứ: tiếng Việt của thời đó cách ta bao xa, văn bản dùng bao nhiêu điển cố và từ Hán Việt, và chữ trong các bản còn lại có rõ ràng không. Chọn sai văn bản đầu tiên là lý do hàng đầu khiến người tự học dừng lại sau vài tuần. Thứ tự dưới đây là gợi ý của người dạy Hán Nôm lâu năm, không phải quy tắc cứng; bạn có thể đổi chỗ tùy sở thích, nhưng nên giữ nguyên tắc từ quen tới lạ.

Bảng thứ tự gợi ý

Bảng sau xếp các văn bản theo thứ tự đọc, kèm lý do đặt ở vị trí đó. Độ khó ghi theo cảm nhận chung của người học, không phải đánh giá giá trị văn chương.

Hãy coi bảng này như bản đồ chứ không phải lịch trình. Có người say Hồ Xuân Hương nên đọc thơ Đường luật sớm hơn, có người làm luận văn về ngâm khúc nên đi thẳng vào Chinh phụ ngâm. Điều quan trọng là đừng để văn bản khó nhất làm bài đọc đầu tiên.

Ba chặng đầu: luyện tay với lục bát

Lục bát là thể quen tai nhất với người Việt, vần và nhịp giúp kiểm âm ở mỗi câu. Ba chặng đầu dùng toàn lục bát vì vậy.

Truyện Kiều: đọc cái đã thuộc

Lợi thế lớn nhất của Truyện Kiều là bạn đã biết câu chữ. Che phần quốc ngữ, đọc chữ Nôm, rồi tự kiểm bằng trí nhớ. Đừng đọc từ đầu tới cuối; chọn những đoạn bạn thuộc nhất, như đoạn mở đầu, đoạn tả chị em Thúy Kiều, đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích. Mỗi buổi vài câu, luyện năm bước đọc cho thành thói quen.

Lục Vân Tiên: luyện hư từ

Lời thơ Nguyễn Đình Chiểu gần với lời ăn tiếng nói, hư từ lặp lại nhiều, nên đây là chỗ tốt để thuộc nhóm chữ mượn âm. Có một lưu ý: tác phẩm mang giọng Nam Bộ, đôi khi có từ địa phương; bản phiên có chú thích sẽ giúp bạn.

Truyện Nôm bình dân: luyện tốc độ

Các truyện Nôm khuyết danh như Phạm Công Cúc Hoa, Tống Trân Cúc Hoa kể chuyện tuần tự, ít trau chuốt, nên hợp để đọc dài hơi. Mục tiêu ở chặng này không phải hiểu từng chữ mà là đọc liền mạch vài chục câu không dừng.

Chặng giữa: thơ Đường luật và ngâm khúc

Thơ Nôm Đường luật ngắn, tám câu hoặc bốn câu, có luật bằng trắc và niêm đối chặt chẽ. Bạn đọc trọn một bài trong một buổi, và luật thơ trở thành công cụ kiểm âm thêm. Nhiều bài thơ Nôm nổi tiếng được truyền tụng dưới tên Hồ Xuân Hương hay Bà Huyện Thanh Quan; vấn đề tác giả và văn bản của một số bài vẫn được thảo luận, nên khi trích dẫn nên ghi tương truyền hoặc theo bản nào.

Song thất lục bát là thể mới với người chỉ quen lục bát: hai câu bảy chữ rồi một cặp sáu – tám, vần đan xen phức tạp hơn. Chinh phụ ngâm có nguyên tác chữ Hán của Đặng Trần Côn; bản diễn Nôm phổ biến tương truyền của Đoàn Thị Điểm, cũng có ý kiến cho là của Phan Huy Ích. Đọc bản Nôm cạnh nguyên tác Hán là bài tập rất tốt để thấy người xưa chuyển Hán sang Nôm thế nào. Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều khó hơn hẳn vì dày đặc điển cố và từ Hán Việt; đọc tới đây bạn cần một bản có chú giải kỹ.

Chặng cuối: thơ Nôm của Nguyễn Trãi

Quốc âm thi tập là tập thơ Nôm sớm nhất còn lại với số bài lớn, và vì thế là thử thách lớn nhất. Tiếng Việt trong đó cách ta nhiều thế kỷ, đầy từ cổ như bui, mựa, khứng; nhiều bài có câu sáu chữ xen giữa các câu bảy chữ, khác luật Đường quen thuộc. Văn bản còn lại đến nay lại qua nhiều lần chép và in muộn, nên có chữ các nhà nghiên cứu còn đọc khác nhau.

Đọc Nguyễn Trãi khi đã có nền vững sẽ là trải nghiệm đáng giá: bạn nghe được giọng tiếng Việt từ rất xa, thấy chữ Nôm ở giai đoạn sớm của nó. Đọc khi chưa có nền thì gần như chắc chắn nản. Nếu bạn rất muốn đọc sớm, hãy chọn vài bài ngắn trong bản có chú giải tỉ mỉ, đọc cùng chú giải, đừng tự lực từ đầu.

Một cách tiếp cận dễ chịu hơn là đọc Hồng Đức quốc âm thi tập, tập thơ Nôm gắn với thời Lê Thánh Tông, như một bước đệm. Tiếng Việt ở đó vẫn cổ, nhưng nhiều bài vịnh cảnh, vịnh vật có đề tài cụ thể nên dễ theo dõi ý hơn. Đọc vài bài ở đây trước khi vào Nguyễn Trãi giúp bạn làm quen dần với từ cổ và lối thơ Nôm Đường luật thời đầu.

Chọn bản để đọc ở mỗi chặng

Bản có chữ Nôm in song song. Ở ba chặng đầu, chọn bản có chữ Nôm và quốc ngữ in đối trang hoặc từng câu một. Bản chỉ có quốc ngữ không giúp gì cho việc tập đọc chữ.

Bản chụp lại bản Nôm gốc. Khi đã đọc khá, chuyển sang ảnh chụp bản khắc in hoặc bản chép tay. Chữ trong bản gốc có khi khác chữ đánh máy lại, và đọc được chữ khắc gỗ là một kỹ năng riêng.

Bản có chú giải. Từ chặng ngâm khúc trở đi, chú giải điển cố và từ cổ là bắt buộc. Đừng tiết kiệm ở khoản này.

Tránh bản trích không rõ nguồn. Những đoạn chữ Nôm chép lại trên mạng xã hội thường không ghi theo bản nào và có khi sai chữ. Dùng để xem chơi được, đừng dùng để học.

Lỗi hay gặp khi tự chọn bài đọc

Người tự học thường mắc một trong những lỗi sau, dễ tránh nếu biết trước.

• Bắt đầu bằng văn bản nổi tiếng nhất thay vì văn bản dễ nhất.
• Đọc một tác phẩm dài từ đầu tới cuối, không chọn đoạn, rồi bỏ ở câu thứ năm mươi.
• Nhảy sang song thất lục bát khi chưa vững lục bát.
• Dùng bản quốc ngữ không có chữ Nôm rồi gọi là đọc chữ Nôm.
• Đọc Quốc âm thi tập mà không có chú giải từ cổ.
• Chỉ đọc văn vần, chưa bao giờ thử một đoạn văn xuôi Nôm như văn tế, giấy tờ làng.

Lỗi cuối đáng nhắc riêng: văn xuôi Nôm không có vần và nhịp để dựa vào, nên là bài kiểm tra thật cho kỹ năng đọc chữ. Khi đã qua chặng thơ Đường luật, hãy xen thêm một đoạn văn tế hay văn xuôi Nôm ngắn mỗi tuần.

Câu hỏi thường gặp